สลากภัต หรือที่ชาวล้านนาเรียกว่า “ตานก๋วยสลาก” คือประเพณีการถวายภัตตาหารและเครื่องไทยธรรมแด่พระภิกษุสงฆ์โดยไม่ได้เจาะจงรูปใดรูปหนึ่ง คำว่า “สลากภัต” มาจากคำว่า “สลาก” หมายถึงเครื่องหมายกำหนดเสี่ยงโชค และ “ภัต” หมายถึงอาหาร รวมกันจึงหมายถึงอาหารที่ถวายตามสลาก โดยพระภิกษุจะได้รับของถวายผ่านการจับสลากที่ทายกหรือทายิกาปักไว้ ซึ่งถือเป็นกุศโลบายในการฝึกจิตใจให้บริสุทธิ์ ขจัดความลำเอียงหรืออคติ และเป็นการบำเพ็ญบุญกิริยาเพื่อทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้คงอยู่ต่อไป
ต้นกำเนิดของประเพณีนี้มีปรากฏขึ้นในพระไตรปิฎก โดยเชื่อว่าเกิดขึ้นครั้งแรกหลังจากนางกาลียักษิณีที่เลิกจองเวรและหันมานับถือศีล 5 ตามคำสอนของพระพุทธเจ้า นางได้ใช้ความสามารถในการพยากรณ์ดินฟ้าอากาศช่วยเหลือชาวบ้านในการทำนาจนมีฐานะมั่นคง เมื่อชาวบ้านนำสิ่งของมาตอบแทนนางจึงนำของเหล่านั้นมาจัดทำเป็นสลากภัตให้พระสงฆ์จับสลากรับถวาย นอกจากนี้พระพุทธเจ้ายังทรงได้ทรงอนุญาตสลากภัตเป็น 1 ใน 7 อย่างที่พระสงฆ์พึงรับได้ในช่วงที่บ้านเมืองเกิดความยากลำบากหรือข้าวยากหมากแพง เพื่อให้พุทธบริษัทได้ทำบุญบุญอย่างทั่วถึง
ในล้านนาประเพณีนี้มักจัดขึ้นในช่วงเข้าพรรษา ตั้งแต่วันขึ้น 14 ค่ำ เดือน12 เหนือ หรือประมาณเดือนกันยายน ไปจนถึงเดือนตุลาคม ซึ่งเป็นช่วงที่ชาวบ้านว่างเว้นจากการทำนาและผลผลิตทางการเกษตรเริ่มออกดอกออกผล การทำบุญในช่วงนี้มีวัตถุประสงค์หลักเพื่ออุทิศส่วนกุศลให้แก่บรรพบุรุษและพ่อแม่ญาติพี่น้องที่ล่วงลับ รวมถึงเป็นการแสดงความกตัญญูกตเวที โดยในอดีตมักจะเริ่มจัดที่วัดสำคัญก่อน อย่างเชียงใหม่ก็จะจัดที่วัดเชียงมั่นก่อน ก่อนที่วัดในชุมชนจะจัดตามลำดับ
กระบวนการเตรียมงานจะเริ่มจาก วันดา หรือวันสุกดิบ ซึ่งเป็นวันที่ชาวบ้านร่วมแรงร่วมใจกันจัดเตรียมสิ่งของ โดยฝ่ายชายจะรับหน้าที่สานก๋วยหรือตะกร้าไม้ไผ่ที่มีรูปทรงหลากหลาย ทั้งสลากน้อย สลากก๋วยใหญ่ และสลากต้น ส่วนฝ่ายหญิง จะเตรียมเครื่องไทยธรรม เช่น อาหารแห้ง ผลไม้ และของใช้จำเป็น พร้อมทั้งเขียนเส้นสลากซึ่งเป็นคำอุทิศระบุชื่อถวายและผู้รับกุศลลงบนใบตาลหรือกระดาษ ซึ่งบรรยากาศในวันดานี้สะท้อนถึงความสามัคคี เพราะจะมีการ “ฮอมสลาก” หรือการนำปัจจัยมาร่วมทำบุญกันระหว่างญาติมิตร
อานิสงส์ของการถวายสลากภัตนั้นเชื่อว่ามีมากมายมหาศาล ตามคำภีร์อานิสงส์ล้านนากล่าวว่าผู้ที่ถวายทานนี้จะเป็นผู้ที่มีพละกำลังมหาศาล ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ มีรูปร่างงดงาม และมีสติปัญญาดี การตานก๋วยสลากจึงไม่ใช่แค่เพียงการทำบุญแต่เป็นการสืบสานความเชื่อ ความศรัทธา และจริยธรรมที่หยั่งรากลึกในสังคมไทยมาอย่างยาวนาน
ที่มา กรมศิลปากร พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน. สลากภัต หรือตานก๋วยสลาก. https://www.finearts.go.th/nanmuseum/view/45382-.
ประเพณีล้านนา ศูนย์สนเทศภาคเหนือ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ประวัติความเป็นมาประเพณีทานก๋วยสลาก. https://lannainfo.library.cmu.ac.th/lannatradition/salakaphat-history.php.
ประเพณีล้านนา ศูนย์สนเทศภาคเหนือ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ประเพณีทานก๋วยสลาก. https://lannainfo.library.cmu.ac.th/lannatradition/salakaphat.php.
ร่วมแสดงความคิดเห็น