ร้อยเรื่องเมืองล้านนา

ในความเชื่อดังเดิมของชาวล้านนา ผีกะมีสถานะเป็นผีที่ถูกเลี้ยงไว้เพื่อคุ้มครองและดูแลสมาชิกของครอบครัวให้มีความสงบสุขร่มเย็น นอกจากนี้ในด้านของความสวยความงามว่ากันว่าหากเลี้ยงดูผีกะอย่างดี จะส่งผลให้ตัวของผู้เลี้ยงจะมีใบหน้าผุดผ่องสวยงาม เป็นที่รักใคร่และดึงดูดสายตาของผู้ที่พบเห็น ทว่าในอีกด้านหนึ่งความเชื่อนี้ก็ถูกหยิบเป็นเครื่องมือในการแบ่งแยกหรือกีดกันให้คนบางกลุ่มให้ออกจากชุมชน ตามความเชื่อดังเดิมผีกะให้ได้ทั้งคุณและโทษ โดยด้านคุณนั้นผีได้ถูกนับถือเป็นผีเลี้ยงไว้เพื่อคุ้มครองคนในบ้านให้มั่งมีศรีสุข หากเลี้ยงผีกะดีก็จะส่งผลดีต่อตัวเจ้าของ และด้านที่เป็นโทษที่หากเจ้าของดูแลไม่ดีผีกะก็จะกลายเป็นผีร้ายที่ออกหากินเองโดยการไปสิงร่างผู้อื่นเพื่อกินของสดของคาว หรือกินอวัยวะภายในจนผู้ถูกสิงเจ็บป่วยและเสียชีวิต ด้วยเหตุนี้ ความเชื่อเรื่องเล่าดังกล่าว ผีกะ มักจะถูกหยิบหยกขึ้นมาเมื่อชุมชนนั้นๆ เผชิญกับความไม่ปกติที่ไม่สามารถหาคำตอบได้ เช่น โรคระบาด ภัยแล้ง คนในหมู่บ้านเจ็บป่วยกะทันหัน จึงทำให้คนในชุมชนเริ่มมองหาแพะรับบาปผ่านกระบวนการทางสังคมอย่างการตีตราคนที่เห็นต่าง ซึ่งคนที่มักถูกสงสัยว่าเป็นผีกะ คือคนที่มีบุคลิกผิดแผกแปลกไปจากคนในชุมชนส่วนใหญ่ เช่น มีลักษณะเก็บตัว ไม่ค่อยคบค้าสมาคมกับเพื่อนบ้าน หรือมีความคิดขัดแย้งกับจารีตดั้งเดิมของหมู่บ้าน ส่วนอีกอย่างที่ถูกใช้ก็คือการทำมติมหาชน หรือการใช้เสียงส่วนใหญ่ในชุมชนเพื่อตัดสิน ซึ่งจะเกิดขึ้นเมื่อเกิดเหตุร้าย ชุมชนจะใช้วิธีการต่างๆร่วมกัน หรือจ้างหมอดูเพื่อชี้ตัวว่าใครคือต้นเหตุที่ทำให้เกิดเพศภัยในชุมชน ซึ่งกระบวนการนี้จะถูกเรียกว่าการทำให้เป็นผี เพื่อเปลี่ยนมนุษย์ให้กลายเป็นบางสิ่งที่ถูกกีดกันออกจากสังคมของคนในชุมชนนั้น เมื่อใครคนหนึ่งถูกตีตราว่าเป็นผีกะ บุคคลนั้นจะถูกตราหน้าว่าเป็นคนไม่ดีในทันที สังคมรอบข้างรังเกียจ ไม่ถูกยอมรับ กีดกันออกจากกิจกรรมส่วนรวมในชุมชน อีกทั้งยังถูกมองว่าเป็นสิ่งอื่น และบ่อยครั้งที่นำไปสู่ความรุนแรง เช่น การรุมทำร้าย การเผาบ้านเผาเรือน สิ่งเหล่านี้แสดงออกถึงการลดทอนความเป็นคนและแบ่งแยกคนออกจากชุมชนโดยการใช้ความเชื่อเรื่องผีกะเป็นเครื่องมือ ที่มา : สนั่น ธรรมธิ. ผีในความเชื่อล้านนา. เชียงใหม่: บริษัท สุเทพการพิมพ์แอนด์มีเดีย จำกัด,2559. ดร.เอ็ดวิน […]

การบวชเป็นหนึ่งในประเพณีวัฒนธรรมของศาสนาพุทธที่สืบต่อกันมาอย่างยาวนาน พิธีกรรมนี้มีความสำคัญกับสังคมไทยเป็นอย่างมาก หากมองจากภายนอกการบวชเป็นเพียงพิธีกรรมที่เปลี่ยนสถานะจากฆราวาสเป็นพระภิกษุสงฆ์ แต่หากมองไปที่จุดประสงค์และความหมายภายใน ผู้ชายทุกคนที่บวชคือผู้ชายที่พร้อมจะตอบแทนบุญคุณพ่อแม่ผ่านชายผ้าเหลือง และยังเป็นการสืบทอดพิธีกรรมทางศาสนาพุทธให้สืบอยู่ต่อไป การบวชของแต่ละพื้นที่ในไทยมีพิธีกรรมแตกต่างกันตามวัฒนธรรมของพื้นที่ ในแถบล้านนาภาคเหนือมีประเพณีอย่างปอยส่างลองหรือการบวชลูกแก้ว ที่มีความแตกต่างจากการบวชทั่วไปและมีความสำคัญต่อวัฒนธรรมล้านนาอย่างมาก บวชลูกแก้ว หนึ่งในประเพณีสำคัญของล้านนา คนไทใหญ่เรียกว่าประเพณีปอยส่างลอง โดยคำว่าปอย หมายถึง งานประเพณี คำว่า ส่าง หมายถึง น้อยหรือผู้บวชเป็นสามเณรแล้วลาสิกขา เป็นภาษาไทใหญ่ และคำว่า ลอง หรือ อลอง แปลว่า รัชทายาท คนไทใหญ่ที่มีลูกชายในครอบครัวมักฝากฝังและตั้งตารอคอยให้ลูกชายเข้าร่วมประเพณีนี้ เพราะตามความเชื่อทางพระพุทธศาสนาที่บอกไว้ว่าพ่อแม่จะได้บุญใหญ่เมื่อลูกชายได้บวช ส่วนมากเริ่มบวชกันตั้งแต่อายุ 12 ปีขึ้นไป จัดขึ้นช่วงเดือนมีนาคมถึงเดือนพฤษภาคม ก่อนจัดการบวชเจ้าบ้านจะทำกำหนดการเพื่อเชิญญาติสนิทมิตรสหาย แล้วส่งคนไปบอกบุญบ้านต่างๆเรียกว่า ตกเทียน หรือการนำเทียนไปแจกและบอกกำหนดการ ผู้ที่จะบวชเณรเรียกว่า “ส่างลอง” เมื่อถึงกำหนดการจะเริ่มพิธีการบวช ในพิธีมีการโกนผมผู้บวชเหมือนการบวชในที่อื่นแต่จะไม่โกนคิ้ว การแต่งกายสวมเครื่องประดับระยิบระยับ เช่น สร้อยคอ แหวน กำไล และใช้ผ้าโพกศีรษะแบบพม่า สวมถุงเท้าขาวยาว บางคนจสวมแว่นตาดำ ทาแป้ง เขียนคิ้ว และทาปาก ผู้เป็น “ส่างลอง” จะมีพี่เลี้ยงคอยดูแลอย่างน้อยสามคน เรียกว่า […]

รสชาติของอาหารบ้านๆไม่ใช่เพียงแค่ “รสเผ็ด หวาน เปรี้ยว เค็ม” เท่านั้นแต่ยังสะท้อนภูมิปัญญา ฐานะและวิถีชีวิตของผู้คนในสังคมไทยอย่างลึกซึ้งเพราะอาหารพื้นบ้านเกิดจากการเลือกวัตถุดิบที่หาได้ง่ายตามฤดูกาลและสะท้อนความสัมพันธ์ของคนกับสิ่งแวดล้อมและรวมไปถึงสังคมที่อยู่มาตั้งแต่โบราณ สังคมไทยตั้งแต่สมัยก่อนจนถึงปัจจุบันมักใช้ผลผลิตจากแหล่งธรรมชาติรอบตัวเป็นหัวใจหลักในอาหารพื้นบ้าน เช่น พืชผักตามฤดูกาล ปลา แมลงน้ำและสมุนไพรท้องถิ่น ซึ่งนั่นสะท้อนถึงฐานะและวิถีการดำรงชีวิตของครัวเรือนในแต่ละพื้นที่เพราะคนในชุมชนจะปรุงอาหารจากสิ่งที่ “มี” และ “หาได้” มากกว่าเลือกซื้อจากตลาดเสมอไป อาหารพื้นถิ่นมักเป็นแหล่งของภูมิปัญญาทางอาหารที่สะท้อนวิถีชีวิต เช่น ผักพื้นบ้านซึ่งขึ้นตามฤดูกาลถูกนำมาผสมรวมกันในเมนูต่างๆตามความเหมาะสมของฤดูกาลและวิถีชีวิตของชุมชน ตัวอย่างเช่น ในหลายพื้นที่ของไทยผักพื้นบ้านและสมุนไพรที่ขึ้นตามฤดูกาลถูกใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารหลัก เช่น แกงเลียง แกงขี้เหล็กหรือต้มยำ ซึ่งไม่เพียงแต่ให้รสชาติที่เข้มข้นเท่านั้นแต่ยังสะท้อนวิถีการเก็บเกี่ยวผลผลิตตามฤดูกาลและ ฐานะทางเศรษฐกิจของครอบครัวที่ต้องพึ่งพาอาหารจากธรรมชาติเป็นหลัก นอกจากนี้รสชาติของอาหารบ้านๆยังเป็นสัญลักษณ์ของอัตลักษณ์ชุมชนด้วย เช่น วิธีการถนอมอาหาร การเลือกเครื่องเทศ การปรุงด้วยสมุนไพรท้องถิ่นหรือการทำอาหารในช่วงเวลาที่ผลผลิตต่างกันไปตามฤดูกาล ซึ่งทั้งหมดนี้ช่วยให้เราเข้าใจว่าคนในพื้นที่หนึ่งๆอยู่กันอย่างไร ทำงานอะไรและมีฐานะทางสังคมแบบไหน งานวิจัยเกี่ยวกับอาหารพื้นบ้านไทยยังชี้ให้เห็นว่าอาหารไม่ได้เป็นเพียงสิ่งสำหรับเติมพลังงานแต่เป็นสิ่งที่สะท้อนค่านิยม วัฒนธรรมและฐานะของสังคมที่ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น ทั้งในเรื่องของรสชาติ ความหมายของการปรุงและวิธีที่อาหารนั้นถูกแบ่งปันในครอบครัวและชุมชน ท้ายที่สุดรสชาติบ้านๆที่เราเคยชินนั้นไม่ใช่แค่ “อร่อย” แต่ยังเป็นบันทึกทางสังคมและธรรมชาติ ที่บอกเล่าว่าในอดีตและปัจจุบันคนไทยใช้สิ่งรอบตัวอย่างไรในการหล่อเลี้ยงชีวิตและสร้างความหมายทางวัฒนธรรมผ่านอาหารของพวกเขา แหล่งที่มาข้อมูล กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. อาหารพื้นบ้านไทย (บทที่ 4: อาหารพื้นบ้าน). กระทรวงสาธารณสุข. 2019. Local Ethnic Food Wisdom. ภูมิปัญญาอาหารชาติพันธุ์ท้องถิ่นเพื่อสุขภาพ. […]

ในอดีตของดินแดนล้านนา รอยสักไม่ได้เป็นเพียงศิลปะเพื่อความสวยงามเท่านั้น แต่ยังเป็น เครื่องหมายแห่งความเป็นชายที่หยั่งรากลึกในวัฒนธรรมและจิตวิญญาณ ภาษาล้านนาเรียกการสักว่า “สับ” ซึ่งหมายถึงการใช้เหล็กแหลมทิ่มลงบนผิวหนังเพื่อฝังน้ำหมึกหรือน้ำมันให้เกิดลวดลาย โดยเฉพาะการ “สักขาลาย” ที่ถือเป็นเรื่องสำคัญที่ชายหนุ่มล้านนาเกือบทุกคนต้องผ่านพ้นเพื่อก้าวข้ามสู่ความเป็นผู้ใหญ่เต็มตัว การสักขาลายถือเป็นสัญลักษณ์ของการเปลี่ยนผ่านจากวัยเด็กสู่วัยรุ่น กระบวนการสักนั้นเต็มไปด้วยความเจ็บปวดและต้องใช้เวลานานชายหนุ่มจึงใช้ความเจ็บปวดนี้เป็นบทพิสูจน์ความกล้าหาญและความอดทนหากชายคนใดมีรอยสักที่สวยงามและครบถ้วน ย่อมแสดงถึงจิตใจที่หนักแน่นมั่นคง และในทางกลับกันชายที่ไม่มีรอยสักหรือที่เรียกว่าขาขาวจะถูกมองว่าอ่อนแอและน่าอับอายจนมีคำเปรียบเปรยว่า “เกิดเป๋นป้อจาย ขาบ่ลายก็อายเขียด” นอกจากนี้ยังเป็นบรรทัดฐานทางสังคมและการเลือกคู่ครองโดยรอยสักขาลายคือปัจจัยสำคัญในการกำหนดสถานะและเสน่ห์ของชายหญิงล้านนาในอดีต ผู้หญิงจะพิจารณาเลือกชายที่มีรอยสักเป็นอันดับแรก เพราะเชื่อว่าเป็นผู้มีครูบาอาจารย์ มีวิชาอาคม และพร้อมที่จะเป็นหัวหน้าครอบครัวที่พึ่งพาได้ ดังปรากฏในบทขับขานล้านนาที่ว่า “น้ำหมึกขายาว เอาไว้แปลงราวผ้าอ้อม น้ำหมึกขาก้อม เอาไว้กล่อมแม่ยิงนอน” ซึ่งสื่อถึงการเป็นพ่อบ้านที่พร้อมดูแลลูกเมีย นอกจากนี้ รอยสักยังใช้แบ่งแยกกลุ่มคน เช่น ชาวล้านนาที่สักตั้งแต่พุงลงไปถึงเข่าจะถูกเรียกว่า “ลาวพุงดำ” เพื่อให้ต่างจากกลุ่มอื่นที่ไม่สักหรือสักน้อยกว่า และยังมีผลต่อสิทธิทางสังคม เช่น ชายที่มีรอยสักจะได้รับอนุญาตให้อาบน้ำช่วงต้นน้ำ เพราะถือเป็นผู้มีวิชาอาคม ส่วนชายขาขาวต้องไปอาบน้ำช่วงใต้ลำน้ำร่วมกับผู้หญิง วัตถุประสงค์หลักอีกประการของการสักคือความเชื่อเรื่อง “ข่ามคง” หรือความอยู่ยงคงกระพัน รอยสักถูกแบ่งเป็น 2 ประเภทใหญ่ คือ การสักยันต์เพื่อป้องกันภัย และการสักเพื่อเมตตามหานิยม ลวดลายแต่ละอย่างล้วนมีความหมายแฝง เช่น รูปเสือหรือหมูป่า สักเพื่อพลังอำนาจและความดุดัน รูปลิงลม เพื่อความว่องไวและตัวเบาในการหลบหลีกภัย สำหรับผู้ที่ได้รับการสักยันต์ไม่ได้เพียงแค่มีลวดลายบนตัว แต่ต้องแบกรับ […]

การศึกษาประวัติศาสตร์ล้านนาในอดีตมักให้ความสำคัญกับโครงสร้างอำนาจทางการเมือง กษัตริย์และสงครามเป็นหลัก ส่งผลให้บทบาทของผู้หญิงในสังคมล้านนาถูกมองอย่างจำกัด อย่างไรก็ตามงานวิชาการของนักประวัติศาสตร์และนักมานุษยวิทยาไทยจำนวนมากชี้ให้เห็นว่าผู้หญิงล้านนามีบทบาทสำคัญในโครงสร้างครอบครัว ระบบเศรษฐกิจ ความเชื่อและวัฒนธรรมของสังคมอย่างลึกซึ้ง บทความนี้จึงมุ่งนำเสนอภาพของผู้หญิงในสังคมล้านนาผ่านหลักฐานจากเอกสารและงานวิจัยของนักวิชาการไทยเพื่อสะท้อนให้เห็นว่าบทบาทของผู้หญิงนั้นมีความหลากหลายและมีอิทธิพลต่อสังคมมากกว่าที่เคยเข้าใจกันมา ครอบครัวล้านนามีลักษณะการแบ่งบทบาททางเพศที่แตกต่างจากสังคมศูนย์กลางอย่างกรุงเทพฯ ในอดีต โดยผู้หญิงมีบทบาทสำคัญในการจัดการทรัพยากรภายในครัวเรือน ทั้งด้านอาหาร การเงิน และการค้าขาย ผู้หญิงล้านนาไม่ได้เป็นเพียงผู้ดูแลบ้านแต่ยังเป็นผู้ควบคุมเศรษฐกิจระดับครัวเรือนซึ่งถือเป็นฐานเศรษฐกิจที่สำคัญของชุมชน งานของพวงเพ็ญ ชุณหสวัสดิกุล (2560) อธิบายไว้ว่า ผู้หญิงล้านนามักมีบทบาทเป็นผู้เชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างครอบครัวและชุมชนผ่านกิจกรรมทางเศรษฐกิจ เช่น การค้าขายในตลาด การแลกเปลี่ยนแรงงานและการจัดการทรัพย์สินในครอบครัว บทบาทดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงอำนาจทางสังคมที่ผู้หญิงมีอยู่แม้จะไม่ได้แสดงออกอย่างเป็นทางการในระบบการปกครองแต่มีอยู่ในสังคมล้านนา ในส่วนมิติของความเชื่อและพิธีกรรมมีงานวิจัยหลายชิ้นชี้ให้เห็นว่าผู้หญิงมีบทบาทสำคัญในการสืบทอดรวมไปถึงปฏิบัติพิธีกรรมพื้นบ้านล้านนา งานของกฤษสุนทร (2565) ระบุว่า พิธีกรรมเกี่ยวกับผีบรรพบุรุษ ผีบ้านผีเมืองและพิธีในครัวเรือนจำนวนมากล้วนมีผู้หญิงเป็นศูนย์กลางของการประกอบพิธีและการถ่ายทอดความรู้จากรุ่นสู่รุ่นและงานของสุภาพร รัตนวงศ์ (2564) ยังชี้ว่า บทบาทของผู้หญิงในพิธีกรรมมิได้เป็นเพียงผู้ปฏิบัติตามความเชื่อแต่ยังเป็นผู้กำหนดรูปแบบและความหมายของพิธีกรรม ซึ่งทำให้ผู้หญิงมีอำนาจเชิงสัญลักษณ์และอำนาจทางวัฒนธรรมในสังคมล้านนาอย่างชัดเจน ในระดับชนชั้นสูงบทบาทของผู้หญิงล้านนาเชื่อมโยงกับโครงสร้างอำนาจทางการเมืองผ่านระบบเครือญาติและการแต่งงาน สตรีในราชวงศ์มังรายมีบทบาทสำคัญในการสร้างพันธมิตรทางการเมือง และรักษาความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มอำนาจในอาณาจักรล้านนา นอกจากนี้ผู้หญิงชนชั้นสูงล้านนายังมีบทบาทในการอุปถัมภ์ศาสนา ศิลปวัฒนธรรมและการศึกษาซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการธำรงอำนาจและสถานะทางสังคมของตระกูลและอาณาจักรในระยะยาวการศึกษาประวัติศาสตร์ล้านนาควรมองผ่านบริบททางสังคมและวัฒนธรรมของท้องถิ่น ไม่ใช่นำกรอบความคิดของรัฐชาติสมัยใหม่ไปครอบ เมื่อพิจารณาบทบาทของผู้หญิงในบริบทดังกล่าว จะเห็นได้ว่าผู้หญิงล้านนาไม่ได้อยู่ในสถานะรอง หากแต่เป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนสังคมในระดับครอบครัว ชุมชนและวัฒนธรรม ผู้หญิงในสังคมล้านนามีบทบาทที่หลากหลายและมีความสำคัญต่อโครงสร้างสังคมอย่างยิ่งทั้งในด้านเศรษฐกิจ ความเชื่อ พิธีกรรมและการเมือง บทบาทเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงอำนาจทางสังคมและวัฒนธรรมที่ผู้หญิงครอบครองอยู่ แม้จะไม่ปรากฏอย่างเด่นชัดในประวัติศาสตร์หลัก แต่การทำความเข้าใจบทบาทของผู้หญิงล้านนาจะช่วยเปิดมุมมองใหม่ต่อประวัติศาสตร์ล้านนาและท้าทายภาพจำเกี่ยวกับสถานะของผู้หญิงในสังคมโบราณของไทย ที่มาข้อมูลกฤษสุนทร, ธเนศ. (2565). บทบาทสตรีในพิธีกรรมล้านนา: อำนาจ […]

ในสังคมบริเวณเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความเชื่อเรื่องผีคือรากฐานดั้งเดิมที่มีมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะในล้านนา ผีถูกนิยามว่าเป็นวิญญาณของผู้ล่วงลับที่มีอิทธิฤทธิ์ สามารถบันดาลสร้างปรากฏการณ์ธรรมชาติและส่งผลต่อความสงบสุขของชุมชน คนล้านนาแบ่งผีออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ “ผีดี” เช่น ผีปู่ย่า (บรรพบุรุษ) ผีเฮือน (ผีบ้านผีเรือน) และผีเจ้านาย (วิญญาณกษัตริย์ในอดีต) ที่คอยคุ้มครอง ปกปักรักษาให้คนอยู่ร่มเย็นเป็นสุข และ “ผีร้าย” ที่ให้โทษถึงแก่ชีวิต ท่ามกลางความเชื่อนี้มีกลุ่มบุคคลที่เป็นตัวกลางสื่อสารระหว่างโลกวิญญาณกับมนุษย์ที่เรียกว่า “ม้าขี่ปู๊เมีย” “ม้าขี่” คือร่างทรงที่ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างโลกวิญญาณกับโลกคนเป็น ส่วนคำว่า “ปู๊เมีย” หรือ “ปู๊แม่” หมายถึง กะเทย หรือผู้ชายที่มีจริตออกทางผู้หญิง ในอดีตการสืบสายผีปู่ย่าจะสืบทอดผ่านเพศหญิงเป็นหลัก เพราะผู้หญิงล้านนาเป็นผู้ที่มีหน้าที่ดูแลบ้านเรือนและอยู่ติดบ้านมากกว่าผู้ชายที่มักออกไปทำงานนอกบ้าน หรือก็คือผู้หญิงอยู่ติดบ้านมากกว่าผู้ชายจึงมีแนวโน้มว่าผีจะมีผู้ดูแลสืบทอดอย่างต่อเนื่อง เหตุผลที่ผีเจ้านายมักเลือกเข้าทรงในร่างปู๊เมีย คือ 1. การสืบทอดสายตระกูล มักได้รับการเลือกต่อจากญาติผู้ใหญ่เพศหญิงในสายเลือดที่เสียชีวิตไป 2. ความเหมาะสมทางกายภาพ พวกเขาไม่มีปัญหาเรื่องประจำเดือน ในความเชื่อดั้งเดิมประจำเดือนถูกมองว่าเป็นของต่ำของสกปรก 3. สามารถดูแลความสวยงามของเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายและหอผีได้สะอาดเรียบร้อยเหมือนกับเพศหญิงที่ดูแลเรื่องความสะอาดได้ดี 4. มีพฤติกรรมที่เหมาะสมกับการเป็นร่างทรงมากกว่าผู้ชายทั่วไป โดยเฉพาะการลดละการดื่มเหล้าและสูบบุหรี่ การเป็นม้าขี่มาพร้อมกับข้อปฏิบัติที่เคร่งครัดเพื่อเสริมสร้างความศักดิ์สิทธิ์ เช่น ห้ามสวมเสื้อผ้าสีดำหรือสีเข้มในงานพิธี, ห้ามร่วมงานศพหรือพิธีอวมงคล และห้ามรับประทานผักผลไม้ที่เป็นเครือเถา […]