จี้รองนายกฯ ยศชนัน เร่งแก้วิกฤตสารพิษข้ามแดน หวั่นกระทบห่วงโซ่อาหารไทย เปิดจดหมายถึงรัฐบาลชง 6 ข้อเสนอ ตั้งศูนย์ตรวจโลหะหนักเชียงราย-เชียงใหม่
เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ได้เผยแพร่จดหมายเปิดผนึกถึงศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี ซึ่งมีกำหนดเดินทางลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายระหว่างวันที่ 14-15 พฤศจิกายน พร้อมถึงนายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และนางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เพื่อเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนักในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ที่มีต้นเหตุเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา ซึ่งกำลังส่งผลกระทบต่อภาคการเกษตรของไทยอย่างกว้างขวาง
ดร.สืบสกุล ระบุว่า เนื่องจากประชาชนในพื้นที่ไม่ทราบช่องทางที่จะส่งหนังสือถึงรองนายกรัฐมนตรีและคณะโดยตรง จึงขอใช้พื้นที่สื่อสารผ่านจดหมายเปิดผนึก ลงวันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 เพื่อให้ผู้บริหารรัฐบาลรับทราบข้อเท็จจริงและข้อเสนอแนะ โดยมองว่าปัญหาดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเรื่องคุณภาพน้ำหรือสิ่งแวดล้อม แต่กำลังขยายวงไปถึงความปลอดภัยของผลผลิตทางการเกษตร ห่วงโซ่อาหาร และความมั่นคงทางอาหารของประเทศ
สำหรับสถานการณ์ผลกระทบในภาคเกษตร ระบุว่า ตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 เป็นต้นมา สำนักงานเกษตรแม่อายและศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ได้เก็บตัวอย่างผลผลิตจากพื้นที่ตำบลท่าตอนและตำบลแม่อาย ซึ่งเป็นพื้นที่เพาะปลูกริมแม่น้ำกกที่มีประวัติน้ำท่วมเป็นประจำ พบพืชผักและผลไม้รวม 24 ชนิด มีสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียมเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค โดยผลผลิตเหล่านี้มีทั้งการจำหน่ายและบริโภคในท้องถิ่น รวมถึงส่งไปยังตลาดต่างประเทศ เช่น มาเลเซีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่น
ขณะเดียวกัน ยังมีพื้นที่นาข้าวที่ใช้น้ำจากลุ่มแม่น้ำกก สาย และรวก ซึ่งกรมชลประทานจัดสรรน้ำให้เกษตรกรเพาะปลูกทั้งนาปีและนาปรัง โดยข้อมูลในจดหมายระบุว่า ลุ่มแม่น้ำกกมีพื้นที่นาข้าว 58,723 ไร่ ครอบคลุม 3 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมืองเชียงราย เวียงชัย และเวียงเชียงรุ้ง ส่วนลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกมีพื้นที่นาข้าวประมาณ 60,500 ไร่ ในพื้นที่อำเภอแม่สาย ทำให้เกษตรกรเกิดความกังวลว่าจะสามารถใช้น้ำจากแม่น้ำดังกล่าวเพื่อทำนาปรังที่จะเริ่มในเดือนธันวาคมนี้ได้หรือไม่
นอกจากนี้ ผลการตรวจสอบดินเพาะปลูกและเมล็ดข้าวนาปรังฤดูกาลผลิต 2568/2569 ยังพบการปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐาน โดยพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกกตรวจพบสารหนูในเมล็ดข้าว 7 จุด จาก 20 จุด และสารตะกั่ว 1 จุด ขณะที่พื้นที่ลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวก ตรวจพบสารหนูในดินเพาะปลูก 11 จุด จาก 20 จุด และในเมล็ดข้าว 16 จุด จาก 20 จุด รวมถึงพบสารตะกั่วในเมล็ดข้าวอีก 1 จุด
ผลกระทบยังขยายไปถึงรายได้และตลาดสินค้าเกษตร โดยมีกลุ่มเกษตรกรรายงานว่าถูกพ่อค้ากดราคารับซื้อผลผลิต เนื่องจากกังวลเรื่องสารโลหะหนักปนเปื้อน ขณะที่เกษตรกรบางพื้นที่ถูกระงับการเพาะปลูกพืชเศรษฐกิจเพื่อการส่งออก เช่น ข้าวโพดหวานและกระเจี๊ยบเขียว ส่วนผู้บริโภคก็มีความเสี่ยงจากการได้รับผลผลิตที่อาจปนเปื้อน เนื่องจากผลตรวจวิเคราะห์ใช้เวลานานจนบางครั้งไม่ทันช่วงเก็บเกี่ยว และยังขาดระบบข้อมูลแหล่งกำเนิดสินค้าเพื่อประกอบการตัดสินใจเลือกซื้อ
ขณะที่กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข ได้ออกคำเตือนประชาชนในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง ให้หลีกเลี่ยงการบริโภคเครื่องในปลา สัตว์น้ำหน้าดิน เช่น กุ้งและหอย รวมถึงไม่ควรบริโภคปลาชนิดเดิมซ้ำติดต่อกันเป็นระยะเวลานาน เพื่อป้องกันความเสี่ยงจากการสะสมสารโลหะหนักในร่างกาย
ดร.สืบสกุล ยังสะท้อนถึงจุดอ่อนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ว่า ปัจจุบันยังขาดนโยบายและแผนปฏิบัติงานที่ชัดเจนใน 5 ด้าน ได้แก่ การตรวจสอบและเฝ้าระวังสารปนเปื้อนในดิน น้ำ ผลผลิต และสัตว์น้ำ การเยียวยาเกษตรกร การฟื้นฟูดินปนเปื้อน การจัดหาแหล่งน้ำทดแทน และการจัดสรรงบประมาณ ส่งผลให้หน่วยงานระดับกรมและเจ้าหน้าที่ในพื้นที่ขาดเป้าหมายร่วมกันในการแก้ไขปัญหา
อีกทั้งการตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างต้องส่งไปยังห้องปฏิบัติการส่วนกลาง ใช้เวลาประมาณ 1-2 เดือน กว่าจะได้รับผลยืนยัน ทำให้ข้อมูลที่หน่วยงานระดับจังหวัดได้รับอาจล่าช้ากว่ารอบการเก็บเกี่ยวผลผลิต นอกจากนี้ยังขาดการเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงาน การเปิดเผยผลตรวจต่อสาธารณะ และงบประมาณสนับสนุนการปฏิบัติงานในพื้นที่ โดยมีรายงานว่าเจ้าหน้าที่บางส่วนต้องใช้เงินส่วนตัวเป็นค่าเดินทางและจัดซื้อผลผลิตเพื่อส่งตรวจวิเคราะห์
สำหรับข้อเสนอเพื่อแก้ไขปัญหา นายสืบสกุลเสนอให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ดำเนินการ 6 แนวทางสำคัญ ได้แก่
- จัดตั้งคณะกรรมการร่วมระดับชาติ เปิดโอกาสให้ภาครัฐ นักวิชาการ ภาคประชาสังคม กลุ่มเกษตรกร และองค์กรผู้บริโภค เข้ามามีส่วนร่วมกำหนดนโยบายและแผนแก้ไขปัญหา
- จัดทำนโยบายและแผนปฏิบัติการระยะ 5 ปี ครอบคลุมการเฝ้าระวังสารปนเปื้อน การเยียวยาเกษตรกร การฟื้นฟูดิน การจัดหาแหล่งน้ำทดแทน และงบประมาณ โดยบูรณาการหน่วยงานในสังกัดกระทรวงเกษตรฯ ให้ทำงานร่วมกัน
- จัดทำแผนที่ความเสี่ยงพื้นที่เกษตรด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) เชื่อมโยงข้อมูลผลตรวจทางห้องปฏิบัติการ เพื่อจำแนกพื้นที่เป็นโซนสีเขียว สีเหลือง และสีแดง ตามระดับความเสี่ยงและการปนเปื้อน ใช้เป็นเครื่องมือกำหนดพื้นที่ปลอดภัย พื้นที่เฝ้าระวัง และพื้นที่ที่ต้องฟื้นฟู
- เร่งจัดหาแหล่งน้ำสำรองเพื่อการเกษตรทดแทนแม่น้ำที่ปนเปื้อน โดยเฉพาะการรองรับการทำนาปรังในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย รวมถึงส่งเสริมการใช้น้ำบาดาลด้วยระบบสูบน้ำพลังงานแสงอาทิตย์ และเร่งรัดการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำในพื้นที่
- จัดทำระบบข้อมูลกลาง เปิดเผยผลการตรวจสอบสารปนเปื้อนในดิน น้ำ ผลผลิตทางการเกษตร และสัตว์น้ำ ให้เกษตรกรและผู้บริโภคสามารถเข้าถึงข้อมูลได้อย่างสะดวกและโปร่งใส
- จัดตั้งศูนย์ตรวจวิเคราะห์สารโลหะหนักประจำจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหาร ลดระยะเวลารอผลตรวจ และช่วยให้หน่วยงานระดับจังหวัดสามารถนำข้อมูลไปใช้ตัดสินใจแก้ไขปัญหาได้อย่างทันท่วงที
ดร.สืบสกุล ระบุในตอนท้ายว่า หวังว่าจดหมายเปิดผนึกฉบับนี้จะส่งถึงรองนายกรัฐมนตรีซึ่งรับผิดชอบพื้นที่ภาคเหนือ รวมถึงรัฐมนตรีว่าการและรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เพื่อให้พิจารณานำข้อเสนอไปดำเนินการอย่างเป็นรูปธรรม เนื่องจากปัญหาสารโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำข้ามพรมแดนกำลังส่งผลกระทบต่อเกษตรกร ผู้บริโภค และระบบอาหารของประเทศ จึงจำเป็นต้องเร่งวางมาตรการป้องกันและแก้ไขในระยะสั้นและระยะยาว เพื่อรักษาความปลอดภัยของห่วงโซ่สินค้าเกษตรและความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย
ร่วมแสดงความคิดเห็น