สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ รายงานการปฏิบัติงานทีมสำรวจและเก็บข้อมูลในพื้นที่ดอยแม่โถว่า จากการลงพื้นที่สำรวจอย่างต่อเนื่อง ได้พบร่องรอยเหมืองแร่เหล็กโบราณในหุบเขา ตามที่ปรากฏอยู่ในหลักฐานเอกสารทางประวัติศาสตร์ ตำนานเรื่องเล่าเกี่ยวกับ แหล่งทรัพยา กรเหล็กที่สำคัญของเมืองเชียงใหม่ ซึ่งผูกพันธ์กับกลุ่มชาติพันธ์ุลัวะ
ปัจจุบันเป็นที่รู้จักกันในชื่อ บ่อเหล็กแม่โถ อยู่ในพื้นที่ ต.บ้านทับ อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่ (ห่างจากกลุ่มแหล่งถลุงเหล็กโบราณ ดอยแม่โถ ประมาณ 1.2 กม. ลักษณะเป็นร่องรอยการเหมืองแบบเหมืองหาบ หรือเหมืองเปิด ซึ่งการทำเหมืองในอดีตจะทำการเปิดหน้าดิน จนพบสายแร่เหล็กที่เป็นก้อนหินขนาดใหญ่ ก่อนจะสกัดและย่อยเป็นก้อน ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 10 ซม. เพื่อนำไปยังจุดถลุง
ทั้งนี้ในรายงานของ นายยอดดนัย สุขเกษม นักโบราณคดีปฏิบัติการ สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ กล่าวถึง บ่อเหล็กแม่โถว่า ปรากฏในหลักฐานเอกสาร โคลงมังทรารบเชียงใหม่ ต้นฉบับน่าจะเขียนขึ้นช่วง พ.ศ. 2158 กล่าวถึงแหล่งทรัพยากรบริเวณแม่โถ มีภูเขาแร่เหล็กเป็นทรัพย์สินของพระเจ้าแผ่นดินมาแต่โบราณ แสดงให้เห็นว่าที่นี่เป็นแหล่งทรัพยากรสำคัญ อยู่ในการรับรู้ของชนชั้นปกครองทั้งล้านนา และดินแดนใกล้เคียง อีกทั้งยังเป็นแหล่งทรัพยากรที่ถูกรัฐเข้ามาควบคุมการใช้ประโยชน์ อย่างน้อยก็ก่อน พ.ศ. 2158
“เรื่องราวเกี่ยวกับบ่อเหล็กที่แม่โถ ยังคงปรากฏต่อเนื่อง ต่อมาในงานศึกษาเรื่องเดอะ ลาวา อิน นอร์ทเทิร์น สยาม ของ ฮัทชิสันชาวต่างชาติที่เข้ามาศึกษาข้อมูลทางมานุษยวิทยา ของกลุ่มชาติพันธุ์ลัวะที่บ้านบ่อหลวง เมื่อ พ.ศ. 2475 ได้ระบุไว้ว่า บ่อเหล็กที่แม่โถอยู่ภายใต้การดูแลของลัวะบ้านบ่อหลวง ช่วงฤดูแล้งหลังจากการเก็บเกี่ยว ชาวลัวะบ้านบ่อหลวง จะยกครัวเดินทางไปทำเหมืองแร่เหล็กที่ดอยแม่โถ ใช้เวลาเดินจากหมู่บ้านไปประมาณ 2 วัน การทำเหมืองแร่ที่ดอยแม่โถ เป็นการเปิดหน้าดินแล้วสกัดก้อนแร่ออกมา ก่อนจะนำใส่ตะกร้าและแบกกลับมาถลุงที่บ้านบ่อหลวง ในเอกสารยังกล่าวถึงพิธีกรรมที่เกี่ยวพันกับบ่อเหล็กแม่โถ อาทิ การเซ่นไหว้ผีบ่อเหล็ก วิถีปฏิบัติ และความเชื่อของกลุ่มชาติพันธ์ุลัวะดั้งเดิมอีกด้วย
จากความสำคัญและความโดดเด่นข้างต้น ส่งผลให้ตั้งแต่ พ.ศ. 2561 เป็นต้นมา ทีมนักโบราณคดี สำนักศิลปากรที่ 7เชียงใหม่ ได้เข้าสำรวจและเก็บข้อมูลในพื้นที่ดอยแม่โถอย่างต่อเนื่อง การเก็บข้อมูล ยังพบสิ่งที่น่าสนใจว่า บ่อเหล็กแม่โถ ไม่ได้เป็นเพียงโบราณสถานที่ร้างการใช้งานเท่านั้น ปัจจุบันยังคงหลงเหลือพิธีกรรมโบราณทางจิตวิญญาณ ที่เกี่ยวข้องกับบ่อเหล็กแห่งนี้ ยังคงเป็นโบราณสถานที่ยังมีชีวิตโดยทุก ๆ 2 ปี ชาวลัวะจากชุมชนบ้านบ่อหลวง ยังเดินทางมาที่ดอยแม่โถแห่งนี้ เพื่อประกอบพิธีกรรมไหว้ผีบ่อเหล็ก ตามแบบอย่างจารีตโบราณของบรรพชน
แม้จะไม่ได้ทำการถลุงเหล็กมาเกือบ 100 ปีแล้วก็ตาม แม้วันนี้ บ่อเหล็กแม่โถ จะสิ้นความสำคัญในฐานะแหล่งทรัพยากรลงไป เพราะไม่มีการใช้สอยทำเหมืองเหล็กเฉกเช่นอดีต แต่อีกมุมหนึ่งลมหายใจของแหล่งมรดกวัฒนธรรมแห่งนี้ก็ยังคงอยู่ ในฐานะโบราณสถานที่ยังมีชีวิต ที่ผู้สนใจสามารถเดินทางไปเยี่ยมชมสัมผัสได้
(ขอบคุณข้อมูลจากสำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่)
ร่วมแสดงความคิดเห็น