หลายคนอาจจะรู้จักดอยอินทนนท์เพราะชื่อน้ำตกแม่กลาง แม่ยะหรือน้ำตกสิริภูมิ หลายคนอาจจะรู้จักเพราะโครงการหลวงและบ้านม้งขุนกลาง และมีไม่น้อยที่รับรู้เรื่องราวของอินทนนท์ผ่านทางป่าดึกดำบรรพ์ กุหลาบพันปี และสภาพแม่คะนิ้งน้ำค้างแข็งที่ปรากฏเป็น ข่าวทางโทรทัศน์และตามหน้าหนังสือพิมพ์ในทุกฤดูหนาวมาเยือน

อินทนนท์ยังมีเรื่องราวอีกมากมายที่เป็นปริศนารอคอยการมาเยือนของนักเดินทาง บริเวณอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ เป็นพื้นที่ๆมีคุณค่าสำคัญในการเป็นแหล่งต้นน้ำลำธารของน้ำแม่ปิง หล่อเลี้ยงพื้นที่เกษตรกรรมของชาวไทยในภาคเหนือและที่ลุ่มภาคกลางให้มีความอุดมสมบูรณ์มาช้านาน

ด้วยพื้นที่กว่า 482 ตารางกิโลเมตร ประกอบไปด้วยสภาพภูมิประเทศที่เป็นเทือกเขาสลับซับซ้อนมีระดับความสูงของพื้นที่แตกต่างกัน ตั้งแต่ 400 เมตรจนถึงยอดดอยอินทนนท์ที่สูงที่สุดในประเทศไทยที่ระดับ 2,565 เมตร จึงทำให้อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ประกอบด้วยกลุ่มของสังคมพืชและป่าชนิดต่างๆที่มีความหลากหลายสูง ตั้งแต่ ป่าเต็งรัง ป่าผสมผลัดใบ ป่าดิบแล้ง ป่าดิบเขาและสังคมพืชกึ่งอัลไพน์

จากสภาพธรรมชาติที่มีความงดงามอุดมสมบูรณ์และหาดูได้ยากในประเทศไทย จึงทำให้อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์เหมาะสำหรับเป็นห้องเรียนธรรมชาติและสถานที่พักผ่อนให้ความเพลิดเพลินสำหรับนักเดินทางทุกเพศทุกวัย การเดินศึกษาธรรมชาติ ณ กิ่วแม่ปาน เป็นกิจกรรมหนึ่งซึ่งอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์จัดไว้สำหรับนักท่องเที่ยวได้มีโอกาสเรียนรู้และใกล้ชิดชื่มชมกับธรรมชาติมากขึ้น

วิถีแห่งป่ามีเรื่องราวมากมายบอกเล่าให้ใฝ่รู้ได้ศึกษา การมีโอกาสศึกษาธรรมชาติจริงๆ จากโรงเรียนธรรมชาติ นอกจากจะเพิ่มประสบการณ์ในการรับรู้แล้ว ยังสามารถช่วยผ่อนคลายการเดินทางได้ดีอีกด้วย เช่นการเดินศึกษาธรรมชาติบริเวณกิ่วแม่ปาน ซึ่งถือเป็นความรู้นอกตำราที่ไม่สามารถพบได้ภายในโรงเรียน

เส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติกิ่วแม่ปานอยู่ระหว่างกิโลเมตรที่ 42 – 43 ของถนนขึ้นสู่ยอดดอยอินทนนท์ ที่ระดับความสูงประมาณ 2,000 เมตรจากระดับน้ำทะเล มีความยาวของเส้นทาง 3 กิโลเมตร เส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติกิ่วแม่ปานมีลักษณะเป็นวงรอบทางที่เดินลาดชันขึ้นไปทางทิศตะวันตกจนกระทั่งถึงบริเวณสันกิ่วแม่ปานและอ้อมวกลงมาทางใต้ตามสันกิ่วซึ่งเป็นทางลาดชันและวกกลับมาทางทิศตะวันออกซึ่งเป็นทางลดชันเพื่อไปประจบกับทางเดินเข้ามาในครั้งแรก

ธรรมชาติของป่าในบริเวณกิ่วแม่ปานมีคุณค่ายิ่ง เมื่อเดินเข้าไปในเส้นทางธรรมชาติของกิ่วแม่ปานจะสามารถพบเห็นอาณาจักรของป่าดิบเขา ซึ่งมักพบเห็นได้ที่ระดับ 2,000 เมตร สิ่งสำคัญที่ก่อให้เกิดป่าดิบเขาประเภทนี้ก็คือสภาพภูมิอากาศที่หนาวเย็นและมีความชื้นสูงตลอดปี พื้นที่จะมีเมฆหมอกปกคลุมเกือบตลอดเวลา บางท่านเรียกป่าชนิดนี้ว่า “ป่าเมฆ” ตามต้นไม้ต่างๆ จึงมีพืชที่ชอบความชื้นจำพวกมอส เฟิร์น ฝอยลมและกล้วยไม้ป่าขึ้นอยู่อย่างหนาแน่น

ไม้วงศ์ก่อและทะโล้เป็นพรรณไม้เด่นของป่าแห่งนี้ นอกจากนั้นป่าดิบเขายังมีส่วนสำคัญในการซึมซับและปลดปล่อยน้ำลงสู่ลำห้วย ถ้าสังเกตให้ดีจะพบว่าพื้นที่ป่ามีซากพืชปกคลุมค่อนข้างหนา เนื่องจากสภาพอากาศที่หนาวเย็น การสลายตัวของซากพืชจึงเป็นไปอย่างช้าๆ ทำให้สิ่งปกคลุมหน้าดินเปรียบเสมือนฟองน้ำที่มีรูพรุน เกิดผลต่อการดูดซับและเก็บกักน้ำไว้ในดิน นอกจากนั้นบรรดามอส เฟิร์นที่ขึ้นตามลำต้นและกิ่งก้านของต้นไม้ยังทำหน้าที่ดูดซับความชื้นที่มากับเมฆหมอกและกลั่นตัวเป็นหยดน้ำลงสู่ดินอีกทางหนึ่งด้วย

ช่วงระหว่างทางเดิน อาจจะพบเห็นลูกไม้เปลือกแข็งหลายชนิดตกเกลื่อนอยู่พื้นดิน มีทั้งที่เป็นผลกลมเล็กติดกันเป็นพวง ผลแป้นคล้ายตลับ หรือ ผลรูปร่างคล้ายหมวกเป็นต้น ผลเหล่านี้เป็นผลของไม้ก่อชนิดต่างๆซึ่งเป็นไม้ยืนต้นในกลุ่มไม้โอ๊ก ในวงศ์ Fagaceae ต้นก่อจัดว่าเป็นไม้เด่นที่ใช้ในการบ่งชี้ความเป็นสังคมพืชป่าดิบเขา ที่พบในประเทศไทยมีด้วยกัน 4 สกุล ซึ่งบริเวณกิ่วแม่ปานเป็นแหล่งที่พบไม้ก่อได้ทั้ง 4 สกุล คือ ก่อหมวก หรือ ก่อตลับในสกุล Quercus ก่อเดือย ก่อแป้น ก่อตาหมู หรือ ก่อหนาม หรือ ก่อกินลูก ในสกุล Castanopsis ก่อพวงสกุล Lithocarpus และก่อดอยช้างในสกุล Trigonobalanus ผลของไม้ก่อยังเป็นอาหารของสัตว์ป่า

ถัดจากป่าดิบเขาจะเป็นป่าที่มีเรือนยอดค่อนข้างแน่นทึบ แสงส่องผ่านลงมายังพื้นดินเพียงเล็กน้อยช่วยทำให้บรรยากาศของป่าดูทึมทะมึนคล้ายป่าโบราณหรือป่าดึกดำบรรพ์ สายระโยงระยางของเถาวัลย์ที่พันเกี่ยวต้นไม้น้อยใหญ่ทำให้เกิดความรู้สึกเหมือนย้อนเข้าไป ในอดีตยุคกำเนิดของโลก เถาวัลย์เป็นไม้ที่ไม่สามารถทรงตัวได้เพียงลำพัง จึงต้องอาศัยไม้ใหญ่เป็นหลักเกาะขึ้นไปรับแสงแดดซึ่งเป็นสิ่งสำคัญในการสังเคราะห์แสง เป็นการดำรงชีวิตในสภาวะแห่งการพึ่งพาเกื้อกูลกันระหว่างไม้ใหญ่กับเถาวัลย์

หลังจากเดินไม่นานก็หลุดออกมาเป็นทุ่งหญ้าโล่งซึ่งต่างกันโดยสิ้นเชิงกับผืนป่าก่อนหน้านั้น ทุ่งหญ้าผืนใหญ่เบื้องหน้าเป็นสังคมพืชกึ่งอัลไพน์ ซึ่งมักพบปกคลุมสันเขาและยอดเขาในบริเวณพื้นที่สูงกว่า 2,000 เมตร ลักษณะของพื้นที่เป็นที่โล่งดินค่อนข้างตื้นบางช่วงจะมีหินโผล่ มีหญ้าปกคลุมสลับกับไม้พุ่มและพืชล้มลุก สันนิษฐานว่าการเกิดสังคมพืชชนิดนี้เนื่องจากอากาศที่หนาวเย็นตลอดปีและมีการแปรปรวนของลมสูง จึงทำให้ไม้ใหญ่ของสังคมพืชป่าดิบเขาระดับสูงไม่สามารถเจริญเติบโตได้ พันธุ์ไม้ที่พบในสังคมพืชกึ่งอัลไพน์ได้แก่ บัวทอง มะแหลบ ต่างไก่ป่าและกูดดอย เป็นต้น นอกจากนั้นในบริเวณนี้ยังสามารถเห็นหมูป่าและถ้าโชคดีอาจมองเห็นเลียงผาไต่อยู่บนหน้าผาก็เป็นได้

บริเวณธรณีสัณฐานกิ่วแม่ปาน เป็นจุดสูงสุดของเส้นทางเดิน ภูมิประเทศบนสันเขามีลักษณะเฉพาะตัว โดยบนสันนั้นจะแคบและมีไหล่เขาสองข้างลาดชันสูงมาก การเดินทางในช่วงนี้จึงต้องมีความระมัดระวังเป็นพิเศษ ทางด้านขวามือจะพบเห็นต้นช้ามะยมดอยขึ้นอยู่หนาแน่นเป็นกลุ่มใหญ่ ช้ามะยมดอยเป็นไม้พุ่มในวงศ์กุหลาบดอย Ericaceae มีรสอร่อย นอกจากช้ามะยมดอยแล้วยังสามารถพบไม้พุ่มและไม้ล้มลุกอีกหลายชนิดที่ออกดอกสวยงาม เช่น ต่างไก่ป่า ผักปราบดอย และกุหลาบพันปี ซึ่งจะออกดอกในช่วงเดือนมกราคม – มีนาคม เป็นต้น

กุหลาบพันปี เป็นไม้ในสกุล โรโดเดนดรอน Rhododendron ในวงศ์กุหลาบดอย ซึ่งเป็นวงศ์เดียวกันกับช้ามะยมดอย ไม้ประเภทนี้ชอบขึ้นในดินที่เป็นกรดและตามลาดเขาที่มีดินตื้น กุหลาบพันปีในบ้านเรายังมีอีกหลายชนิดทั้งดอกสีแดง สีขาว ทั้งที่เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กและไม้พุ่ม นิยมขึ้นในอากาศที่หนาวเย็นที่ระดับความสูง 1,800 เมตรขึ้นไป จากจุดนี้เองในวันที่ฟ้าเปิดอากาศสดใส สามารถมองเห็นทิวทัศน์ได้ไกลถึงอำเภอแม่แจ่มในหุบเขาเบื้องล่าง

หลังจากที่เดินผ่านทุ่งหญ้าในสังคมพืชกึ่งอัลไพน์แล้วการเดินทางเพื่อศึกษาธรรมชาติกิ่วแม่ปานต่อจากนี้ไปก็จะเข้าสู่เขตสังคมพืชป่าดิบเขาระดับสูงอีกครั้ง หากลองสังเกตจะพบว่าในบริเวณนี้มีโครงสร้างของป่าเหลือเพียง 2 ระดับได้แก่ ระดับไม้พื้นล่างที่ขึ้นปกคลุมดินและระดับเรือนยอดชั้นบน พื้นล่างของป่าที่มีพืชขึ้นปกคลุม มักพบในบริเวณที่มีแสงรำไรตกถึงดิน พืชที่พบได้แก่ ต้นขาไก่ มีลักษณะของลำต้นที่แตกเป็นข้อๆเหมือนขาไก่ และต้นฮ่อมที่มีใบบางเป็นหยัก ตามโคนต้นไม้จะสามารถพบเห็ดหลายชนิด รวมทั้งเฟิร์น มอส ส่วนโครงสร้าง

อีกระดับของป่าแห่งนี้คือ ระดับชั้นบนที่เป็นเรือนยอดของไม้ใหญ่ที่มีความสูง 15 – 20 เมตรจะมีระดับความสูงไล่เรี่ยกัน ซึ่งถ้ามองจากมุมสูงแล้วจะมีลักษณะเหมือนดอกกะหล่ำแน่นทึบ นอกจากนั้นในป่าบริเวณนี้ยังเป็นบ้านของสิ่งมีชีวิตนานาชนิดทั้งพืชและสัตว์ ทุกตารางนิ้วของผืนป่ามีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่ทั้งสิ้น

เห็นไหมละว่า ผืนป่ากิ่วแม่ปานในอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์นั้นมีความหลากหลายของระบบนิเวศ ตั้งแต่ป่าดิบชื้น ป่าดิบเขา ป่าดิบแล้ง สังคมพืชกึ่งอัลไพน์ นอกจากนั้นยังมีสิ่งมีชีวิตไม่ว่าจะเป็นพืช แมลง สัตว์ป่าอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก สำหรับนักเดินทางผู้รักในธรรมชาติเช่นท่านแล้วจะไม่หาเวลาและโอกาสเข้ามาสัมผัสความสมบูรณ์ของผืนป่าและความสวยงามของธรรมชาติของกิ่วแม่ปานเชียวหรือ

บทความโดย
จักรพงษ์ คำบุญเรือง