ร้อยเรื่องเมืองล้านนา

เวียงกุมกาม เป็นเมืองโบราณที่ตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองเชียงใหม่ไปทางทิศใต้เพียง 5 กิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่ราว 3 ตารางกิโลเมตร ในเขตตำบลท่าวังตาล ตำบลหนองผึ้ง อำเภอสารภี และตำบลป่าแดด อำเภอเมืองเชียงใหม่ เมืองนี้เคยเป็นราชธานีแห่งแรกของอาณาจักรล้านนาและแม้ว่าจะเคยจมหายไปใต้ตะกอนทรายของแม่น้ำปิงมาเป็นเวลานาน แต่ในปัจจุบันเวียงกุมกามกลายเป็นแหล่งเรียนรู้ที่สำคัญและมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์อย่างยิ่ง เวียงกุมกามเริ่มเป็นที่รู้จักในปี พ.ศ. 2527 เมื่อกรมศิลปากรเริ่มขุดค้นทางโบราณคดีที่วัดกานโถม (หรือที่รู้จักกันในชื่อวัดช้างค้ำ) และพบพระพิมพ์ดินเผาที่มีลักษณะเฉพาะของช่างหริภุญไชยจากลำพูน การค้นพบนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาเกี่ยวกับเมืองโบราณแห่งนี้ ต่อมาการขุดค้นยังคงดำเนินต่อเนื่อง โดยในปี พ.ศ. 2546 พบประติมากรรมมกรคายมังกรที่วัดกู่ป้าด้อมและเครื่องถ้วยจีนโบราณที่จมอยู่ในชั้นดินที่วัดหนานช้างเหล่านี้เป็นหลักฐานสำคัญที่ช่วยให้เราทราบถึงความรุ่งเรือง ในอดีตเวียงกุมกามเคยเป็นเมืองหลวงแห่งแรกของอาณาจักรล้านนา ก่อตั้งขึ้นโดยพญาเม็งรายในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 เมืองนี้ได้รับการออกแบบอย่างสวยงาม มีวัดและโบราณสถานสำคัญหลายแห่ง เช่น วัดเจดีย์เหลี่ยม และวัดช้างค้ำ รวมถึงวัดอื่น ๆ กว่า 20 แห่ง โดยเมืองนี้มีลักษณะทางสถาปัตยกรรมที่แสดงถึงความเจริญรุ่งเรืองของอารยธรรมล้านนาในสมัยนั้น อย่างไรก็ตามด้วยปัญหาน้ำท่วมซ้ำซากในพื้นที่ ทำให้เวียงกุมกามถูกทิ้งร้างและจมหายไปใต้ตะกอนทรายของแม่น้ำปิง จนกระทั่งถูกค้นพบในปี พ.ศ. 2527 และได้รับการขุดค้นจากนักโบราณคดี ปัจจุบันเวียงกุมกามกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญ ซึ่งดึงดูดนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างชาติที่สนใจเรียนรู้เกี่ยวกับอารยธรรมล้านนา นักท่องเที่ยวสามารถเยี่ยมชมโบราณสถานต่าง ๆ เช่น กำแพงเมืองและซากเจดีย์ที่ยังคงหลงเหลืออยู่ ซึ่งบ่งบอกถึงความรุ่งเรืองของเมืองในอดีต ศิลปะและสถาปัตยกรรมที่พบในเมืองโบราณนี้ยังคงสะท้อนถึงความงดงามและความยิ่งใหญ่ของอารยธรรมล้านนา ที่มา […]

คลองแม่ข่า หรือ แม่น้ำข่า เป็นเส้นทางน้ำสำคัญทางประวัติศาสตร์ของเชียงใหม่ มีความยาวประมาณ 30 กิโลเมตร เกิดจากสายน้ำบนดอยสุเทพ เช่น น้ำแม่สา ห้วยชะเยือง และห้วยแก้ว ไหลรวมกันกลายเป็นคลองที่โอบล้อมตัวเมืองเชียงใหม่ มีบทบาทสำคัญในยุคพญามังรายที่เลือกพื้นที่นี้สร้างเมืองเมื่อกว่า 700 ปีก่อน คลองแม่ข่าทำหน้าที่เป็นคูเวียงชั้นนอกสำหรับป้องกันน้ำท่วมและรักษาเมือง สะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาด้านการจัดการน้ำของคนล้านนาในอดีต อย่างไรก็ตาม การขยายตัวของเมืองเชียงใหม่ ในฐานะศูนย์กลางเศรษฐกิจและวัฒนธรรมของภาคเหนือ ทำให้เกิดการบุกรุกพื้นที่ริมคลองและการทิ้งน้ำเสียโดยไร้การบำบัด ส่งผลให้คลองแม่ข่าเน่าเสียและทรุดโทรม กลายเป็นปัญหาเรื้อรังมานาน ต่อมาในปี 2560 มีการฟื้นฟูคลองแม่ข่าครั้งใหญ่ ด้วยงบประมาณกว่า 50 ล้านบาท เพื่อขุดลอกคลอง ติดตั้งเครื่องเติมอากาศ และปรับปรุงภูมิทัศน์ ปัจจุบันคลองแม่ข่าได้รับการพัฒนาให้กลายเป็นแลนด์มาร์กใหม่ที่เปี่ยมเสน่ห์ โดยจำลองบรรยากาศคล้ายคลองโอตารุของญี่ปุ่น สองฝั่งคลองถูกปรับให้เป็นพื้นที่เดินเล่นและพักผ่อนมีแสงไฟประดับในยามค่ำคืน กลายเป็นจุดท่องเที่ยวใหม่ที่ดึงดูดนักท่องเที่ยว ทั้งยังเป็นตัวอย่างความสำเร็จของการฟื้นฟูพื้นที่ประวัติศาสตร์ให้กลับมามีคุณค่าอีกครั้ง ด้วยความร่วมมือจากชุมชน ภาครัฐ และเอกชน เชียงใหม่ได้แสดงให้เห็นถึงการผสมผสานประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และการท่องเที่ยวเข้าด้วยกันอย่างลงตัว ที่มา : กรมศิลปากร https://www.finearts.go.th/chiangmaiarchives/view/37681-%E0%B8%84%E0%B8%A5%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%81%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2

หากพูดถึงงานหัตถกรรมไม้แกะสลัก ที่มีชื่อเสียงโด่งดังในประเทศไทย คงไม่มีใครไม่รู้จัก “หมู่บ้านถวาย” ตำบลขุนคง อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ หมู่บ้านเล็ก ๆ ที่เต็มไปด้วยเสน่ห์ของภูมิปัญญาพื้นบ้าน ที่ถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นจนกลายเป็นแหล่งผลิตงานศิลปะไม้แกะสลักที่สำคัญ และเป็นชุมชนต้นแบบในโครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) จุดเริ่มต้นจากวิกฤตเกษตรสู่ความรุ่งเรืองในงานไม้แกะสลักตามคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่ หมู่บ้านถวายมีประวัติความเป็นมายาวนานกว่า 300 ปี เดิมทีชาวบ้านมีอาชีพเกษตรกรรม แต่ช่วงปี พ.ศ. 2500-2505 หมู่บ้านประสบปัญหาภัยแล้งและเศรษฐกิจตกต่ำ ชาวบ้านบางส่วนจึงเดินทางออกไปรับจ้างในตัวเมืองเชียงใหม่ หนึ่งในนั้นคือ “พ่อใจมา อิ่นแก้ว” และเพื่อนอีกสองคนที่ไปทำงานในร้านน้อมศิลป์ ย่านวัวลาย ร้านที่มีชื่อเสียงด้านงานไม้แกะสลัก ด้วยความสนใจและการฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง สามคนนี้ได้เรียนรู้เทคนิคการแกะสลักจากช่างฝีมือในร้าน ก่อนจะนำทักษะกลับมาพัฒนาฝีมือที่บ้านถวาย โดยมีญาติพี่น้องช่วยเหลือ จนเกิดเป็นการถ่ายทอดภูมิปัญญาการแกะสลักสู่ชาวบ้าน ทำให้หมู่บ้านค่อย ๆ กลายเป็นแหล่งผลิตงานหัตถกรรมไม้แกะสลักที่ได้รับความนิยม การรวมตัวเพื่อสืบสานภูมิปัญญาและขยายศูนย์หัตถกรรมในปี พ.ศ. 2532 ภายใต้การนำของพ่อหลวงคำมูล บุตรชัย ชาวบ้านถวายที่มีใจรักในงานหัตถกรรมได้รวมตัวกันจัดงาน “ศิลปหัตถกรรมไม้แกะสลักบ้านถวาย” ร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่น เพื่อประชาสัมพันธ์งานฝีมือของชาวบ้าน และต่อมาได้พัฒนาศูนย์หัตถกรรมไม้แกะสลักบ้านถวายขึ้น ณ บริเวณสองฝั่งคลองชลประทาน แม้ว่าจะเคยประสบปัญหาการขอใช้พื้นที่จากกรมชลประทาน แต่ด้วยความมุ่งมั่นของชาวบ้าน สุดท้ายพื้นที่ดังกล่าวก็ได้รับอนุญาตให้พัฒนาเป็นตลาดค้าขายถาวร ทำให้ร้านค้าเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงหัตถกรรมที่มีชื่อเสียง […]

ในยุคสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) พระองค์ทรงมีพระบรมราโชบายสำคัญในการขยายการศึกษาให้กับพสกนิกรชาวไทย โดยเฉพาะการเรียนรู้วิชาหนังสือไทยเพื่อพัฒนาความสามารถในการอ่าน เขียน และคิดเลข ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญในการดำรงชีวิต นอกจากนี้ยังเป็นการยกระดับความรู้และความสามารถของประชาชนในทุกพื้นที่ทั่วราชอาณาจักร ในปี พ.ศ. 2432 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์ ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งข้าหลวงพิเศษ ได้รับพระบรมราชโองการให้ขึ้นมาจัดการป้องกันพระราชอาณาเขตทางชายแดนของเมืองเชียงใหม่ พร้อมกับการริเริ่มการจัดตั้งโรงเรียนหลวงแห่งแรกในเมืองเชียงใหม่ โดยใช้สถานที่ที่เป็นศาลากลางสวนริมแม่น้ำปิงฝั่งตะวันตก ซึ่งในวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2432 โรงเรียนแห่งนี้ได้เริ่มต้นขึ้นภายใต้ชื่อ “โรงเรียนเมืองนครเชียงใหม่” เพื่อเปิดโอกาสให้ประชาชนในพื้นที่ได้มีโอกาสศึกษาวิชาหนังสือไทย การริเริ่มก่อตั้งโรงเรียนแห่งนี้เป็นการสนองพระบรมราโชบายของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในการขยายการศึกษาให้ครอบคลุมทั่วทั้งราชอาณาจักร โดยต่อมาในปี พ.ศ. 2441 พระองค์ได้ออก “ประกาศจัดการเล่าเรียนในหัวเมือง” เพื่อขยายการศึกษาหนังสือไทยให้แก่หัวเมืองต่างๆ พร้อมกันกับการแก้ไขปัญหาการขาดแคลนบุคลากรในการบริหารราชการ เมื่อปี พ.ศ. 2442 โรงเรียนหลวงแห่งนี้ได้มีการเปลี่ยนชื่อเป็น “โรงเรียนวัดพระเจดีย์หลวง” ก่อนที่จะได้รับการปรับเปลี่ยนเป็นชื่อ “โรงเรียนพระเจดีย์หลวงนครเชียงใหม่” และในปี พ.ศ. 2449 ได้มีการเปลี่ยนชื่ออีกครั้งเป็น “โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย” ตามพระราชทานนามของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฏราชกุมาร เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินประพาสหัวเมืองมณฑลพายั โรงเรียนยุพราชวิทยาลัยถือเป็นโรงเรียนรัฐบาลแห่งแรกในจังหวัดเชียงใหม่ ที่มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมการศึกษาภายในพื้นที่ภาคเหนือ และเป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นของการศึกษาทางการในล้านนามาจนถึงปัจจุบัน โรงเรียนแห่งนี้ยังคงเป็นแหล่งผลิตบุคลากรสำคัญให้กับสังคมไทย […]

ถนนสายเชียงใหม่-ลำพูน หรือที่รู้จักกันในชื่อถนนหมายเลข 106 โดดเด่นด้วยต้นยางนาเรียงรายสองฝั่งทาง ซึ่งกลายเป็นเอกลักษณ์ที่ทรงคุณค่ามาอย่างยาวนาน ต้นยางนาบนถนนสายนี้เริ่มปลูกครั้งแรกในปี พ.ศ. 2425 โดยมหาอำมาตย์โท เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐ์ศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) ข้าหลวงใหญ่มณฑลพายัพ ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อสร้างความร่มรื่นและเสริมความสวยงามให้กับเส้นทางสำคัญที่เชื่อมระหว่างจังหวัดเชียงใหม่และลำพูน ต่อมาในปี พ.ศ. 2454 รัฐบาลได้ขยายการปลูกเพิ่มเติม โดยต้นยางนาถูกปลูกตลอดแนวในเขตจังหวัดเชียงใหม่ ส่วนจังหวัดลำพูนมีการปลูกต้นขี้เหล็กควบคู่กัน การเปลี่ยนแปลงของถนนสายต้นยางนานี้สะท้อนถึงพัฒนาการของเมืองและบทบาทที่เปลี่ยนไปของเส้นทางคมนาคมสายนี้ ตลอดระยะเวลาหลายทศวรรษต้นยางนาถูกดูแลโดยทั้งภาครัฐและชุมชน แต่ก็เผชิญกับปัญหาสำคัญ เช่น การหักโค่นของต้นไม้ที่สร้างความเสียหายและความเสี่ยงต่อผู้ใช้เส้นทาง ความสำคัญของต้นยางนาบนถนนสายนี้ได้รับการยกระดับขึ้นอีกครั้งในปี พ.ศ. 2550 เมื่อสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มีพระราชเสาวนีย์เน้นย้ำถึงความจำเป็นในการอนุรักษ์ต้นยางนา ซึ่งในขณะนั้นมีสภาพทรุดโทรมหลายต้น จากนั้นมีโครงการสำคัญ เช่น การปลูกต้นยางนาเฉลิมพระเกียรติในโอกาสครบรอบ 84 พรรษาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รวมถึงการเพิ่มพื้นที่สีเขียวในเขตเมืองเก่าเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2556-2559 การอนุรักษ์ต้นยางนาได้รับแรงสนับสนุน เมื่อกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมประกาศให้พื้นที่สองฝั่งถนนเชียงใหม่-ลำพูนเป็นเขตคุ้มครองสิ่งแวดล้อม เพื่อรักษาคุณภาพชีวิตของชุมชนและมรดกทางธรรมชาติ อย่างไรก็ตาม ต้นยางนาเหล่านี้ยังคงเผชิญความท้าทายจากการพัฒนาเมืองและสภาพอากาศ แม้ว่าความพยายามในการฟื้นฟูและอนุรักษ์จะดำเนินต่อเนื่องมา แต่การจัดการยังขาดความสม่ำเสมอและบูรณาการจากทุกภาคส่วน ส่งผลให้บางส่วนของประชาชนเกิดความไม่มั่นใจต่อแนวทางการแก้ไขปัญหา ความขัดแย้งระหว่างกลุ่มผู้ต้องการความปลอดภัยจากการใช้ถนนกับกลุ่มที่ต้องการรักษาเอกลักษณ์ทางธรรมชาติ ยังคงเป็นประเด็นที่ต้องได้รับการแก้ไข ปัจจุบันต้นยางนาบนถนนสายเชียงใหม่ – ลำพูนยังคงเป็นมรดกสำคัญที่สะท้อนถึงประวัติศาสตร์และเอกลักษณ์ของท้องถิ่น หากได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม ต้นไม้เหล่านี้จะสามารถเป็นทั้งสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมและเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติที่สร้างประโยชน์ต่อชุมชนได้อย่างยั่งยืนในอนาคต […]

“เครื่องเขิน” หนึ่งในภูมิปัญญางานฝีมือพื้นถิ่นของชาวล้านนา ได้รับการยกย่องว่าเป็นทั้งศิลปะและสัญลักษณ์แห่งฐานะทางสังคม แม้คำว่า “เครื่องเขิน” จะไม่ได้ปรากฏในภาษาพื้นถิ่นดั้งเดิมของเชียงใหม่ แต่คาดว่าคำนี้ถูกบัญญัติขึ้นโดยข้าราชการหรือชาวภาคกลางที่เข้ามายังภาคเหนือเมื่อราว 100 ปีก่อน ซึ่งสะท้อนถึงการหลอมรวมวัฒนธรรมระหว่างส่วนกลางกับท้องถิ่น ทั้งนี้ เครื่องเขินคือมรดกที่สืบทอดมาอย่างยาวนานโดยชาวเชียงใหม่ที่มีเชื้อสายไทเขิน เครื่องเขินศิลปะจากธรรมชาติสู่ของใช้ในชีวิตประจำวันเครื่องเขินคือภาชนะหรือของใช้ที่มีโครงสร้างภายในทำจากวัสดุธรรมชาติ เช่น ไม้ไผ่ หวาย หรือไม้จริง ซึ่งเคลือบด้วยยางรักจากต้นรักสีดำมันเงา การเคลือบด้วยยางรักไม่เพียงแต่เพิ่มความแข็งแรงทนทาน แต่ยังกันน้ำและความชื้นได้ดี นอกจากนี้ ผิวของเครื่องเขินยังมีความเงางามและสามารถปรับแต่งเป็นพื้นผิวลวดลายต่าง ๆ ได้ ทำให้เพิ่มความสวยงามยิ่งขึ้น คุณสมบัติพิเศษของเครื่องเขิน คือมีน้ำหนักเบาและยืดหยุ่น ไม่แตกหักง่ายเหมือนเครื่องปั้นดินเผา เหมาะกับวิถีชีวิตของชาวล้านนาที่อาศัยในเรือนเครื่องผูก ซึ่งมีโครงสร้างส่วนใหญ่เป็นไม้ไผ่และเน้นความเรียบง่าย เครื่องเขินจึงกลายเป็นส่วนสำคัญในวิถีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นขันโตก หีบผ้า หรือกล่องเก็บของมีค่า ภาชนะบ่งบอกฐานะและเกียรติยศของเจ้าของบ้านนอกเหนือจากการใช้งานในชีวิตประจำวัน เครื่องเขินยังเป็นสัญลักษณ์ของฐานะทางสังคมในอดีต หีบผ้าของเจ้าบ่าวที่มีลวดลายวิจิตรสวยงาม แสดงถึงความมั่งคั่งของครอบครัวฝ่ายชาย ขันหมากที่ประดับประดาอย่างสวยงาม บ่งบอกถึงความประณีตและรสนิยมของเจ้าของบ้าน เครื่องเขินจึงกลายเป็นสมบัติที่เจ้าของบ้านใช้แสดงฐานะ และความภาคภูมิใจในสังคมล้านนา เครื่องเขินยังมีบทบาทสำคัญในพิธีกรรมบูชาผีบรรพบุรุษ เช่น ฟ้อนผีมด ผีเม็ง ซึ่งเป็นพิธีกรรมเซ่นไหว้ผีประจำตระกูล ในแต่ละพิธี ญาติพี่น้องในสายตระกูลเดียวกันจะนำขันดอก ขันไหว้ หรือภาชนะที่ใช้สำหรับเซ่นไหว้มารวมกันที่บ้านเจ้าภาพ ตระกูลใดมีเครื่องเขินที่สวยงามวิจิตร ก็จะได้รับการชื่นชมจากชุมชน ในทางกลับกัน หากไม่มีเครื่องเขินที่คู่ควร […]

เชียงใหม่ สะพานวัดเกต หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า “ขัวเก่า” นับเป็นสะพานข้ามแม่น้ำปิงแห่งแรกของเมืองเชียงใหม่ สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ ราวปี พ.ศ. 2421 โดยหมอชีค (Marion A. Cheek) มิชชันนารีชาวอเมริกันผู้ผันตัวมาทำกิจการป่าไม้ สะพานแห่งนี้ทำจากไม้สักขนาดใหญ่ เชื่อมฝั่งวัดเกตการามกับตลาดต้นลำไย เป็นทางสัญจรสำคัญของชาวเชียงใหม่ในอดีต จากสะพานข้ามสู่ขัวเก่า ในช่วงแรกสะพานแห่งนี้เรียกว่า “ขัวกุลา” แต่เมื่อมีการสร้างสะพานนวรัฐซึ่งเป็นสะพานข้ามแม่น้ำปิงแห่งที่สองในภายหลัง ชาวบ้านจึงเปลี่ยนมาเรียกสะพานวัดเกตว่า “ขัวเก่า” แสดงถึงความเก่าแก่และความสำคัญของสะพานที่เป็นสัญลักษณ์ทางประวัติศาสตร์ ปี พ.ศ. 2475 เป็นช่วงเวลาที่ยากลำบากเมื่อขัวเก่าถูกกระแสน้ำหลากพัดซุงจำนวนมากมากระแทกตอม่อสะพาน จนทำให้สะพานทรุดเอียงและต้องรื้อทิ้ง รัฐบาลจึงสร้างสะพานชั่วคราวด้วยไม้ไผ่สานขัดแตะหรือ “ขัวแตะ” ซึ่งต้องสร้างใหม่ทุกปีเมื่อถูกกระแสน้ำพัดพังลง ขัวแขก อนุสรณ์แห่งความรักและน้ำใจ ในปี พ.ศ. 2507 โมตีราม หรือ มนตรี โกสลาภิรมณ์ พ่อค้าชาวอินเดีย ได้บริจาคเงินเพื่อสร้างสะพานถาวรขึ้นใหม่ ณ ที่ตั้งเดิม เพื่ออุทิศให้ภรรยาชื่อจันทร์สม สะพานจึงได้ชื่อว่า “สะพานจันทร์สมอนุสรณ์” หรือ “ขัวแขก” เป็นสะพานสำหรับคนเดินข้ามและมีการใช้งานต่อเนื่องมา เมื่อสะพานชำรุดอีกครั้งในปี พ.ศ. 2554 เทศบาลนครเชียงใหม่จึงจัดสรรงบประมาณเพื่อสร้างสะพานคอนกรีตเสริมเหล็กที่แข็งแรงกว่าเดิม […]