ร้อยเรื่องเมืองล้านนา

ในชุมชนทางภาคเหนือ ผ้าทอยังคงมีบทบาททางสังคมและวัฒนธรรม นอกเหนือจากบทบาททางการค้าแล้ว ไม่ว่าจะเป็นการใช้ในประเพณี พิธีกรรมต่าง ๆ การใช้เป็นเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มในหลายชุมชน การสืบทอดการทอผ้าของคนในอดีต มักจะเกิดจากแรงบันดาลใจในการทอผ้า เพื่อไว้ใช้ในครัวเรือน การแสดงออกซึ่งวุฒิภาวะที่เหมาะสมกับการดูแลตนเองและครอบครัว รวมถึงการแสดงออกซึ่งความกตัญญูต่อบุพการีผู้มีพระคุณ แม้ว่าปัจจุบันคนรุ่นใหม่จะหันไปหาวัตถุนิยมจากสังคมภายนอก ที่หลั่งไหลเข้ามากลืนกินวิถีชีวิตของคนในชนบท แทบจะเรียกได้ว่า วัฒนธรรมประเพณีเก่าแก่เช่นนี้กำลังจะหายไปจากวิถีชีวิตของพวกเขา อำเภอแม่แจ่มถือได้ว่าเป็นชุมชนหนึ่งที่มีการทอผ้าซิ่นตีนจกกันมากที่สุด ผ้าทอของแม่แจ่มมีเอกลักษณ์ในการท่อหรือจกในลักษณะการคว่ำลาย ทำให้ลวดลายที่ได้สวยงาม ปราณีตเฉพาะแบบไม่เหมือนใคร ผ้าซิ่นตีนจกแม่แจ่มยังถือเป็นศิลปหัตถกรรมท้องถิ่นล้านนาที่สืบทอดเป็นมรดกทางวิถีชีวิตและวัฒนธรรม การทอผ้าตีนจกถือได้ว่าเป็นวิถีชีวิตของผู้คนที่นั่นอย่างชัดเจนที่สุด นับตั้งแต่ที่ผู้หญิงแม่แจ่มเริ่มเรียนรู้วิธีการทอผ้าในวัยสาว จนกระทั่งถึง วัยแก่ชีวิตของพวกเขา ก็ยังมีการทอผ้าอยู่เสมอ ที่เห็นได้ชัดเมื่อเวลามีงานบุญสำคัญต่าง ๆ ชาวแม่แจ่มก็จะนำผ้าตีนจกที่ทอเก็บไว้ออกมานุ่งกัน ผ้าตีนจก ถือได้ว่าเป็นของสำคัญที่ลูกสะใภ้นำไปไหว้แม่สามีตอนแต่งงาน นอกจากนั้นผ้าตีนจกยังเกี่ยวข้องกับการดำเนินชีวิตของผู้หญิงชาวแม่แจ่มตั้งแต่เกิดจนตาย ปัจจุบันเรายังสามารถพบเห็นสตรีชาวแม่แจ่มนิยมนุ่งซิ่นตีนจกในงานบุญประเพณีต่าง ๆ อยู่เสมอ กล่าวกันว่าสตรีชาวแม่แจ่ม จะต้องทอผ้าตีนจกอย่างน้อยคนละ 1 ผืน เป็นการคงเอกลักษณ์บ่งบอกถึงวิถีชีวิตและเป็นการการสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นให้คงอยู่ต่อไป การทอผ้าซิ่นตกจกของชาวแม่แจ่ม ยังคงมีการสืบทอดกันมาจนถึงสมัยปัจจุบัน เราจะพบเห็นการทอผ้าตีนจกมากมายในหลายหมู่บ้าน ผ้าตีนจกโบราณที่ในอำเภอแม่แจ่ม บางผืนมีอายุมากกว่า 100 ปี ซึ่งส่วนใหญ่จะนิยมทอด้วยไหม ปัจจุบันยังมีเหลือให้ชมและศึกษาอยู่ในเขตตำบลท่าผาและตำบลช่างเคิ่ง ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่มีการทอผ้าตีนจก การทอผ้าพื้นเมืองของแต่ละชุมชน แต่ละเผ่าพันธุ์ยังคงดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง แม้ว่าผลพวงของการทอผ้าจะขึ้นอยู่กับเงื่อนไขทางการตลาด การตอบสนองทางเศรษฐกิจ รายได้และค่าตอบแทน แต่เหนือสิ่งอื่นใดที่พวกเขาได้รับคือการร่วมสืบสานงานฝีมือทอผ้าพื้นบ้านของแม่แจ่มให้ดำรงคงอยู่ไม่สูญสลายไปตามกาลเวลานั่นเอง บทความโดย จักรพงษ์ […]

วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร ถือเป็นวัดหลวงสำคัญของชาวลำพูน สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1651 ในสมัยของพระเจ้าอาทิตยราช ปูชนียสถานสำคัญคู่เมือง คือ องค์พระบรมธาตุหริภุญชัย ซึ่งเป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ องค์เดิมนั้นสูงเพียง 3 วามีโกษทองที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุสูง 3 ศอก ต่อมาเมื่อเมืองหริภุญชัยได้ตกเป็นเมืองขึ้นของเชียงใหม่ พระมหาเถระในลำพูนและขุนฟ้าได้ก่อพระเจดีย์รูปทรงกลมครอบองค์เดิม มีขนาดสูง 10 วา จากนั้นได้มีการบูรณะองค์พระธาตุอีก 2 ครั้ง ในสมัยพระเจ้าเมืองแก้วและในสมัยของพระเจ้ากาวิละ โดยได้ยกฉัตรขึ้นทั้ง 4 มุม วิหารหลวงวัดพระธาตุหริภุญชัยลำพูนแห่งนี้ เมื่อราว 100 กว่าปี ก่อนเคยถูกพายุพัดถล่มพังลงทั้งหลัง เหลือเพียงซากปรักหักพัง ซึ่งตรงกับปี พ.ศ. 2456 ในปีนั้น คนเมืองลำพูนจะเรียกว่าปีลมหลวง มีความรุนแรงมากที่สุดเท่าที่เคยมีมา ในอดีตนั้นภายในวิหารหลวงวัดพระธาตุหริภุญชัยจะมีพระพุทธรูปประธานอยู่ 2 องค์ แต่ถูกพายุพัดถล่ม เหลือเพียงองค์เดียว ซึ่งเหลือให้เห็นเป็นพระประธานในวิหารหลวงจนถึงปัจจุบัน หลังจากนั้นประชาชนชาวลำพูน จึงได้ร่วมกันบูรณะซ่อมแซมวิหารวัดพระธาตุหริภุญชัย เมื่อปี พ.ศ. 2458 และมีพิธีสมโภชยอดฉัตรก่อนยกขึ้นไว้บนยอดพระธาตุหริภุญชัย ในปี พ.ศ. 2459 กระทั่งวิหารหลวงวัดพระธาตุหริภุญชัยได้บูรณะปฎิสังขรณ์แล้วเสร็จ […]

ในอดีตการเดินทางขึ้นไปนมัสการองค์พระธาตุดอยสุเทพฯ เป็นไปด้วยความลำบากยิ่ง จะต้องเดินเท้าขึ้นไปใช้เวลาหลายชั่วโมง จนกระทั่งปี พ.ศ. 2460 เมื่อพระองค์เจ้าบวรเดช ซึ่งเป็นอุปราชมณฑลพายัพ ได้ทรงมีดำริให้นายช่างกองทางสำรวจในการก่อสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ ซึ่งประมาณกันแล้วจะต้องใช้เงินในการก่อสร้างถึง 2 แสนบาท และจะต้องใช้เวลาในการสร้างทางนานถึง 3 ปี ทางราชการไม่มีเงินงบประมาณ จึงได้สั่งระงับลงตั้งแต่บัดนั้น หลังจากนั้นครูบาศรีวิชัย พร้อมด้วยเจ้านายฝ่ายเหนือและคหบดีเมืองเชียงใหม่ จึงได้ปรึกษาหารือกัน เพื่อสร้างถนนขึ้นสู่ดอยสุเทพ โดยได้ถือเอาฤกษ์ในวันที่ 9 พฤศจิกายน 2477 เป็นพิธีลงจอบแรกในการบุกเบิกสร้างทาง การก่อสร้างทางในช่วงแรก ๆ นั้น เป็นหน้าที่ของหลวงศรีประกาศ เถ้าแก่โหงวและเจ้าแก้วนวรัฐ นอกจากนั้นเถ้าแก่โหงวและหลวงศรีประกาศ ยังรับหน้าที่คอยดูแลรถน้ำ ซึ่งบรรทุกน้ำและอาหารขึ้นลงตลอดระยะทางในการก่อสร้าง ส่วนครูบาเถิ้มได้รับมอบหมายให้เป็นผู้นำแผ้วผาง บุกเบิกเส้นทาง พร้อมกับขุนกัณฑ์ ชนะนนท์ นอกจากนั้นบรรดาชาวเมืองเชียงใหม่ ไม่ว่าจะเป็นพ่อค้าคหบดี ทหาร ตำรวจ ชาวบ้าน ในเขตแขวงเมืองเชียงใหม่ ต่างมาร่วมกันเป็นหมู่คณะจัดเครื่องไทยทาน ข้าวสารอาหารแห้ง ผลไม้ต่าง ๆ ตลอดจนอุปกรณ์เครื่องมือเครื่องใช้ในการสร้างทาง ลำเลียงด้วยรถบรรทุก จำนวนกว่า 50 คัน แล้วแห่ด้วยขบวนดุริยางค์ แตรวง […]

เมืองเชียงตุง หรือ “เขมรัฐตุงคบุรี” เคยเป็นหัวเมืองเก่าแก่ของอาณาจักรล้านนาและมีประวัติการก่อตั้งเมืองมายาวนานกว่า 800 ปี ทั้งยังมีเจ้าผู้ครองนครปกครองที่มาจากต้นตระกูลเดียวกัน คือ ราชวงศ์มังราย วิถีชีวิตของคนไตเขินเมืองเชียงตุง คล้าย ๆ กับคนเมืองล้านนา ทว่าเมืองล้านนาได้มีความเจริญในยุคสมัยใหญ่ส่วนเชียงตุงยังคงซ่อนตัวอยู่ ท่ามกลางกระแสแห่งการเปลี่ยนแปลง ยุคแห่งความรุ่งเรืองของเมืองเชียงตุงอยู่ในรัชสมัยของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง ซึ่งทรงครองราชสมบัติในช่วงที่มหาอำนาจทางยุโรปกำลังขยายอำนาจในฐานะเจ้าอาณานิคม เมื่อราว 150 ปีก่อน เจ้าฟ้าของชาวไทเขินเชียงตุงพระองค์นี้ ทรงพระปรีชาสามารถและสร้างความเจริญรุ่งเรืองเป็นอย่างมากเมื่อมาเยือนเมืองเชียงตุง หากอยากเห็นวิถีชีวิตของคนไตเขินต้องมาดูที่ตลาดเช้า ทุก ๆ เช้าในตลาด (กาดหลวง) เมืองเชียงตุงจะคราคร่ำไปด้วยผู้คนจำนวนมากหลายเผ่าพันธุ์ ทั้งแม่ค้าชาวไทใหญ่ ไทขึน ไทลื้อ นำสินค้าพื้นเมืองมาวางขายปะปนกับเครื่องใช้อุปโภคบริโภค ในจำนวนนี้มีสินค้านำเข้าทั้งจากประเทศไทย จีนและเวียดนาม อีกด้านหนึ่งของตลาดจะเป็นสินค้าประเภทผัก ปลาและสินค้าพื้นเมืองจำพวกยาสูบ รวมถึงของป่าหายากอีกหลายชนิดกาดหลวงของเชียงตุงจะเริ่มตั้งแต่เช้ามืด เรื่อยไปจนถึงสายก่อนเที่ยง ที่นี่นอกจากจะมีสินค้าประเภทต่าง ๆ วางจำหน่ายแล้ว ยังมีร้านค้าขายอาหารพื้นเมืองหลายร้านอย่าง เช่น น้ำเงี้ยว ข้าวฟืน รวมถึงโรตีจากอินเดียที่ขายคู่พร้อมกับกาแฟ เครื่องดื่มจากต่างประเทศ ปัจจุบันรัฐบาลเมียนม่า ได้เปิดเชียงตุงออกสู่สายตาโลกภายนอกอีกครั้ง หลังจากปิดตายดินแดนแห่งนี้มานานกว่า 50 ปี ทำให้เมืองแห่งนี้ได้รับการกล่าวถึงมากที่สุดในฐานะของดินแดน ซึ่งครั้งหนึ่งเคยรุ่งเรืองไพบูลย์ด้วยระบบกษัตริย์ มีผู้คนจำนวนมากต่างใฝ่ฝันที่จะได้เดินทางเข้ามาเยือนเมืองแห่ง […]

บนเส้นทางสายสันกำแพง – แม่ออน ถนนหนทางช่วงนี้คดเคี้ยวขึ้นลงไปตามเนินเขา เป็นเส้นทางที่สวยงามมากสายหนึ่ง ก่อนถึงอำเภอแม่ออนไม่ ไกลนักมีทางเลี้ยวซ้ายมือเขียนว่า “ถ้ำเมืองออน 1 กม.” จากทางแยกเข้าไปไม่ไกลก็จะถึงถ้ำเมืองออน ดินแดนแห่งความมหัศจรรย์ ถ้ำเมืองออน ตั้งอยู่บนภูเขาลูกหนึ่งมีบันไดขึ้นเป็นพญานาค เมื่อเดินขึ้นไปประมาณร้อยเมตรจะมีศาลาที่พักทรงกลมอยู่ด้านซ้ายมือซึ่งภายในประดิษฐานรูปปั้นฤาษีเพื่อให้ผู้เคารพกราบไหว้บูชา ที่บริเวณปากถ้ำจะเป็นที่ประดิษฐานพระสถูปบรรจุอัฐิของท่านครูบาเจ้าศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา ถ้ำเมืองออนแห่งนี้ในอดีตเคยเป็นที่ ๆ ครูบาเจ้าศรีวิชัยเดินทางมาปฏิบัติวิปัสสนากรรมอยู่ภายในถ้ำปัจจุบันยังมีร่องรอยและแท่นที่นั่งของครูบาเจ้าศรีวิชัยปรากฏให้เห็นอยู่ เมื่อลองเดินเข้าไปภายในถ้ำต้องปีนป่ายบันไดที่ค่อนข้างชัน ตลอดสองข้างทางมีแสงสว่างจากหลอดไฟเป็นช่วง ๆ แต่ถ้านักท่องเที่ยวต้องการความสว่างมีบริเวณปากถ้ำก็มีบริการไฟฉายและผู้นำทางไว้บริการด้วย ภายในห้องโถงห้องแรก ซึ่งเป็นห้องพระฤาษี ใกล้ ๆ กันมีทางเดินลงไปข้างล่างของถ้ำสามารถมองลงไปเห็นพระธาตุนมผาซึ่งเป็นแท่นหินงอกขนาดใหญ่ที่ก่อตัวขึ้นจากพื้นดินมีเกล็ดเพชรสวยงามมาก พระธาตุนมผา เป็นหินงอกขนาดใหญ่สูงประมาณ 3 เมตร เมื่อส่องแสงไฟจะปรากฏเป็นแสงสีแวววาวที่น่าพิศดารยิ่งนัก ว่ากันว่าพระธาตุนมผานั้นเป็นที่บรรจุพระเกศาขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชาวแม่ออนทุกคนให้ความเคารพศรัทธาต่อองค์พระธาตุนมผาแห่งนี้มาก ด้านหลังของพระธาตุมีพระพุทธรูปประดิษฐานเป็นพระประธาน เมื่อครั้งที่แรกสร้างพระพุทธรูปนี้แล้วเสร็จก็จะมีน้ำปรากฏไหลหยดลงมาจากแท่นหิน ถือว่าเป็นเรื่องที่แปลกพิศดารและยังหาคำตอบไม่ได้ เราใช้เวลาหาข้อพิสูจน์อยู่ที่นี่ไม่นานนักจึงเดินต่อไปยังห้องทางด้านซ้ายมือโดยอาศัย แสงไฟจากไฟฉาย จนมาถึงผนังถ้ำที่ค่อนข้างแปลกประหลาด นี่คือไม้สักทองพันปี ซึ่งเมื่อเรามองดูก็คล้ายกับไม้สักที่กลายเป็นหินเวลาที่เอามือไปสัมผัส และขูดเบา ๆ ก็คล้ายกับเป็นเนื้อไม้ มีเรื่องที่น่าชวนให้สงสัยอยู่ว่า ภายในถ้ำเมืองออนยังปรากฏมีเนินทรายละเอียดสีดำ ซึ่งชาวบ้านจะเรียกว่า “ทรายหลายแล้ง” ใกล้กับเนินทรายเป็นห้องที่ครูบาศรีวิชัยใช้นอนพักผ่อนและรอยพญานาคที่ปรากฏเป็นคลื่นอยู่บนพื้น นอกจากนี้ยังมีหินงอกหินย้อยที่ปรากฏเป็นรูปร่างคล้ายสิ่งต่าง ๆ เช่น […]

วิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชาวไตลื้อนั้นดูโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์ ยากแก่กลุ่มชนอื่นจะลอกเลียนแบบได้ ทั้งประเพณี พิธีกรรม การแต่งกายและภาษาพูดของชาวไตลื้อ ดูจะผสมกลมกลืนเป็นหนึ่งเดียว จนเป็นแบบอย่างของการหลอมรวมวัฒนธรรมที่ยากแก่คนภายนอกอย่างเรา ๆ จะเข้าใจความอ่อนน้อมถ่อมตน ดูเหมือนจะเป็นบุคคลิกเฉพาะแบบของชาวไตลื้อ ยามที่ผมมีโอกาสเดินทางเข้ามาในดินแดนที่มั่งคั่งด้วยกลิ่นอาย อารยธรรมไตลื้อ ที่อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา แต่เดิมชุมชนของชาวไตลื้อมีการตั้งถิ่นฐาน ทำมาหากินอยู่ในแคว้นสิบสองปันนา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลยูนนาน ประเทศจีน ในรอบ 200 ปีที่ผ่านมา ชาวไตลื้อมีการอพยพเคลื่อนย้ายเข้ามาอยู่ในดินแดนทางภาคเหนือของไทย พื้นที่ที่ชาวไตลื้อตั้งถิ่นฐานมากที่สุดเห็นจะได้แก่จังหวัดพะเยาและน่าน นอกจากนั้นยังกระจายไปอยู่ตามที่ต่าง ๆ ของเชียงใหม่ เชียงราย และลำปาง ย้อนกลับไปเมื่อตอนต้นพุทธศตวรรษที่ 24 สมัยเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช เจ้าผู้ครองนครน่าน (พ.ศ.2374 – 2461) เมืองน่านและเมืองเชียงใหม่ มีบทบาทสำคัญทางการเมืองและทหารในแว่นแคว้นสิบสองปันนา รวมไปถึงเชียงตุง สมัยนั้นมีการกวาดต้อนและชักชวนให้ชุมชนไตลื้อในเมืองต่าง ๆ ของสิบสองปันนาให้เข้ามาตั้งถิ่นฐานรกรากอยู่ในจังหวัดน่าน จากเอกสารการค้นคว้าของคุณอิสรา ญาณตาล ได้กล่าวไว้ว่า ชาวไตลื้อที่อพยพมาจากเมืองพง เมืองหย่วน และเมืองมาง ได้เข้ามาตั้งถิ่นฐานที่แรก ในบริเวณลุ่มปากแม่น้ำแวน ดังนั้นต้นตระกูลบรรพบุรุษของไตลื้อในอำเภอเชียงคำ น่าจะมีเชื้อสายมาจากกลุ่มไตลื้อเมืองพง เมืองมาง เมืองหย่วน และเมืองล้า ในสิบสองปันนา สังเกตได้จากการตั้งชื่อของหมู่บ้านต่าง […]