ร้อยเรื่องเมืองล้านนา

เชียงใหม่มักถูกจดจำในฐานะ “เมืองเก่า” เมืองแห่งวัดวา กำแพงเมือง คูน้ำและวัฒนธรรมล้านนาที่สืบทอดยาวนานหลายร้อยปี แต่ในขณะเดียวกัน เชียงใหม่ก็เป็นหนึ่งในเมืองที่กำลังปรับตัวอย่างเงียบๆเพื่อเข้าสู่ยุคดิจิทัล โดยไม่ละทิ้งรากเหง้าทางประวัติศาสตร์และอัตลักษณ์ของตนเอง การเปลี่ยนผ่านนี้ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างฉับพลัน หากแต่เป็นกระบวนการที่ค่อยเป็นค่อยไปผ่านการปรับตัวของผู้คน ชุมชนและโครงสร้างเมือง จากงานศึกษาด้านประวัติศาสตร์และผังเมืองล้านนา เชียงใหม่ถูกออกแบบให้เป็นเมืองศูนย์กลางทางศาสนา การปกครองและเศรษฐกิจของอาณาจักรล้านนา วัดและชุมชนรอบคูเมืองจึงเป็นหัวใจของเมืองมาโดยตลอด เมืองในลักษณะนี้มี “ความทรงจำร่วม” ที่ฝังอยู่ในพื้นที่อย่างแน่นแฟ้น เมื่อเทคโนโลยีดิจิทัลเข้ามาไม่ว่าจะเป็นอินเทอร์เน็ต แพลตฟอร์มออนไลน์หรือระบบเศรษฐกิจใหม่ ความท้าทายของเชียงใหม่จึงไม่ใช่เพียงการพัฒนาแต่คือการพัฒนาโดยไม่ทำลายโครงสร้างทางวัฒนธรรมเดิม ซึ่งในปัจจุบันเทคโนโลยีดิจิทัลแทรกซึมอยู่ในชีวิตประจำวันของคนเชียงใหม่ตั้งแต่การค้าขายออนไลน์ของชุมชนท้องถิ่นร้านเล็กๆที่ใช้โซเชียลมีเดียเป็นหน้าร้าน ไปจนถึงกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่ทำงานอิสระ (freelance) หรือทำงานทางไกลจากเชียงใหม่ งานวิจัยด้านสังคมเมืองชี้ให้เห็นว่าเชียงใหม่กลายเป็นพื้นที่รองรับเศรษฐกิจสร้างสรรค์และเศรษฐกิจดิจิทัล โดยยังคงรักษาวิถีชีวิตที่ไม่เร่งรีบมากนัก สิ่งนี้ทำให้เมืองเก่าแห่งนี้มีบทบาทใหม่ในฐานะ เมืองที่เชื่อมอดีตกับอนาคต แม้โลกดิจิทัลจะดูเหมือนอยู่ห่างไกลจากวัฒนธรรมดั้งเดิมแต่วัฒนธรรมล้านนากลับปรากฏอยู่บนแพลตฟอร์มออนไลน์มากขึ้น ทั้งในรูปแบบคอนเทนต์วัฒนธรรม งานหัตถศิลป์ งานประเพณีหรือการเล่าเรื่องประวัติศาสตร์ท้องถิ่นโดยคนในพื้นที่เอง นักวิชาการด้านวัฒนธรรมมองว่านี่คือการ “ปรับตัวของวัฒนธรรม” มากกว่าการสูญหาย วัฒนธรรมไม่ได้ถูกเก็บไว้ในพิพิธภัณฑ์เท่านั้นแต่ถูกถ่ายทอดในรูปแบบใหม่ที่เข้าถึงคนรุ่นใหม่และผู้คนนอกพื้นที่ได้มากขึ้น เชียงใหม่ในยุคดิจิทัลจึงไม่ใช่เมืองที่ละทิ้งอดีตแต่เป็นเมืองที่เลือกจะ “เดินไปข้างหน้าโดยหันกลับมามองรากของตนเองเสมอ” การผสมผสานระหว่างประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมและเทคโนโลยีทำให้เชียงใหม่ยังคงมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของโลกสมัยใหม่ บางทีเสน่ห์ของเชียงใหม่อาจไม่ได้อยู่ที่ความเก่าหรือความใหม่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถในการปรับตัวโดยไม่หลงลืมตัวตนของตนเอง ที่มาของข้อมูลสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน.อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว. วัดกับชุมชนในสังคมล้านนา. เชียงใหม่: มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. การเปลี่ยนแปลงของเมืองเชียงใหม่ในบริบทสังคมร่วมสมัย. เอกสารวิชาการ.ศูนย์วิจัยและพัฒนาล้านนา. […]

เชื่อว่าเหล่าวัยรุ่นยุค 80 ยังมีเพลงที่ไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานแค่ไหน ไม่ว่าจะได้ยินอีกกี่ครั้งก็ต้องชวนให้นึกถึงอดีตจนอดใจไม่ได้ที่จะร้องตาม โดยเฉพาะเสียงเพลงที่ชวนคุ้นหูจากวงดนตรีเด็ก “ไอ้หนุ่มดอยเต่า มันเศร้าหัวใจ๋” หรือตอนสองเท้าปั่นรถจักรยาน ก็มักจะมีเสียง “โอ๊เย โอ๊เย โอ๊โอ๊เย” ขึ้นมาในหัวทันที เสียงเพลงเหล่านี้มาจากวงดนตรีขวัญใจในอดีตอย่าง “นกแล” วงดนตรีเด็กในชุดชาวเขา ที่เริ่มจากวงดุริยางค์โรงเรียนสู่วงดนตรีชื่อดังที่ออกเพลงฮิตหลายอัลบั้มในอดีต วงนกแล เริ่มต้นจากวงดุริยางค์ โรงเรียนพุทธิโสภณ จ. เชียงใหม่ โดยฝีมือการคัดเลือกเด็กจากครูสมเกียรติ์ สุยะราช และให้เด็กๆแต่งกายชุดชาวเขา ก่อนจะได้ชื่อวง ‘นกแล’ จากราชาเพลงโฟล์คซองคำเมืองอย่าง “จรัล มโนเพ็ชร” ในช่วงแรกวงนกแลยังใช้เพลงของจรัล มโนเพ็ชรมาแสดง ก่อนเสียงดนตรีแนวสตริงผสมกับเอกลักษณ์ของวงที่นำเสนอความเป็นคนเหนือออกมาทั้งผ่านภาษาและการแต่งกายชุดชาวเขาในงานโลกดนตรีก็ได้ไปเข้าตา “เรวัต พุทธินันทน์” และได้รับการสนับสนุนจนได้ออกอัลบั้มกับค่ายเพลงแกรมมี่ เพียงอัลบั้มแรกก็ได้สร้างชื่อเสียงให้กับวงนกแลไปทั่วประเทศ “หนุ่มดอยเต่า” ในปี พ.ศ. 2528 เสียงเพลงของเด็กน้อยเหล่านี้ไม่ได้เข้าถึงเฉพาะกลุ่มเด็กๆ แต่ยังเข้าถึงในทุกกลุ่มอายุจนกลายเป็นเพลงฮิตติดหู หลังจากนั้นนกแลก็เริ่มออกอัลบั้มใหม่ตามมาทั้งอัลบั้ม ‘อุ๊ย (2529)’ ‘สิบล้อมาแล้ว (2530)’ ‘ช้าง (2531)’และ ‘ทิงนองนอย (2532)’ ในแต่ละอัลบั้มต่างมีเพลงดังที่ครองใจใครหลายคน เช่น นกแล […]

ยามที่สายลมของฤดูหนาวได้พัดพาเข้าสู่เมืองเชียงใหม่ นอกจากลมหนาวนั้นจะทำให้เรารู้สึกหนาวแต๊หนาวว่าอยู่บ่อยครั้งแล้ว ยังเป็นสัญญาณของความสนุกและความรื่นเริงของงานฤดูหนาวที่ใกล้เข้ามาทุกที ทำให้หัวใจของใครหลายคนรู้สึกอบอุ่นไปด้วยความตื่นเต้น และความสนุกสนานไปกับงานฤดูหนาวที่ถูกจัดขึ้นเป็นประจำทุกปีของจังหวัดเชียงใหม่งานฤดูหนาวถือเป็นงานเทศกาลที่จัดขึ้นอยู่หลายครั้งจนกลายเป็นงานเทศกาลประจำปีของเชียงใหม่ เป็นเวลากว่า 60 ปีที่งานฤดูหนาวเชียงใหม่ถูกจัดขึ้น โดยจัดขึ้นครั้งแรกเมื่อ ประมาณปี พ.ศ. 2476 จัดช่วงปลายเดือนธันวาคมไปจนถึงปีใหม่ งานฤดูหนาวถูกจัดขึ้นครั้งแรกที่บริเวณสนามกีฬาเทศบาลเชียงใหม่ มีการประชาสัมพันธ์เรื่องการจัดงานอย่างกว้างขวางขนาดถึงขั้นต้องใช้เฮลิคอปเตอร์บินโปรยใบปลิวไปทั่วเมืองเชียงใหม่ให้ข่าวสารเรื่องการจัดงานแพร่กระจายในวงกว้างเพื่อดึงดูดผู้คนมาเที่ยวงาน ภายในงานมีการจัดงานรื่นเริงมีร้านค้าต่างๆ ตั้งร้านใหญ่โตอลังการเพื่อดึงดูดความสนใจให้ผู้คนเข้ามาชมและซื้อสินค้า มีทั้งร้านค้าของราชการและร้านค้าเอกชน เช่น การจัดแสดงสินค้าทางการเกษตร ร้านเครื่องใช้ไฟฟ้า หรือร้านรถยนต์ต่างนำสินค้าออกมาตั้งโชว์ให้เห็น นอกจากนี้ยังมีการจัดมหรสพภายในงานอย่างการฉายหนังกลางแปลง การแสดงกายกรรม รถไต่ถัง และที่พลาดไม่ได้เลยคือการประกวดสาวงามเชียงใหม่ กับการประกวดเพาะกาย โดยค่าเข้าชมจะมีการเก็บบัตรผ่านประตูราคา 10 สตางค์ต่อคน ครั้งหนึ่งเคยเก็บได้ถึง 8,000 บาท เฉลี่ยผู้ชมราว 80,000 คน อีกหนึ่งกิจกรรมที่ชาวเชียงใหม่ชื่นชอบอย่างการประกวดความงาม “นางสาวเชียงใหม่” ถือเป็นกิจกรรมสำคัญที่ดึงดูดผู้คนได้มาก ก่อนที่จะเริ่มประกวดนะมีการแห่นางงามโดยเริ่มจากบริเวณเส้นทางจากสถานีรถไฟเชียงใหม่ไปยังเวทีประกวด สองข้างทางถูกรายล้อมไปด้วยผู้คนยืนชมขบวนแห่นางงาม ข้างหน้าขบวนนำด้วยขบวนรสเวสป้า และขบวนม้า และในช่วงกลางคืนงานที่หลายคนต่างรอชมกันในสมัยนั้นและเป็นเอกลักษณ์ของงานฤดูหนาวเชียงใหม่ คือ การจัดประกวดสาวงามเชียงใหม่ ที่กระแสการประกวดนางงามเริ่มก่อตัวขึ้นในปี พ.ศ. 2477 ประกอบกับการครองตำแหน่งนางงามจักรวาล (Miss Universe) ของคุณปุ๊ก อาภัสรา หงสกุล […]

หลายคนรู้ว่าวัดเชียงมั่นคือวัดแรกของเชียงใหม่ แต่มีรายละเอียดบางอย่างที่มักถูกมองข้ามทั้งที่รายละเอียดเหล่านี้สะท้อน “แนวคิดการสร้างเมือง” ของผู้ก่อตั้งเชียงใหม่อย่างชัดเจน วัดเชียงมั่นไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อความยิ่งใหญ่หรือโอ่อ่า แต่ถูกสร้างขึ้นในฐานะ “ที่มั่น” ของพญามังรายระหว่างการวางผังและตั้งเมืองเชียงใหม่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19 ลักษณะสถาปัตยกรรมจึงเรียบง่ายที่เน้นประโยชน์ใช้สอยและความสงบ เหมาะแก่การอยู่อาศัยและประกอบพิธีกรรมมากกว่าการแสดงอำนาจหรือฐานะทางการเมือง หนึ่งในองค์ประกอบที่โดดเด่นที่สุดคือ เจดีย์ช้างล้อม ซึ่งมีช้างปูนปั้นโผล่ครึ่งตัวล้อมรอบฐานเจดีย์ เดิมเชื่อว่ามีช้างครบ 15 เชือก แต่เมื่อเวลาผ่านไป ช้างบางส่วนชำรุดและได้รับการบูรณะในภายหลัง แม้จะไม่ใช่งานดั้งเดิมทั้งหมดแต่ยังคงตำแหน่งและสัดส่วนตามผังเดิมไว้ทำให้เจดีย์องค์นี้เป็นเหมือนรอยต่อระหว่างอดีตกับปัจจุบันอย่างชัดเจน ภายในวัดยังประดิษฐานพระเสตังคมณีหรือพระแก้วขาว ซึ่งในอดีตไม่ได้เปิดให้ผู้คนเข้าถึงได้ง่ายนักเนื่องจากเชื่อว่าเป็นพระคู่บ้านคู่เมืองต้องเก็บรักษาอย่างมิดชิด การประดิษฐานพระพุทธรูปองค์นี้สะท้อนความเชื่อเรื่องอำนาจศักดิ์สิทธิ์และการคุ้มครองเมืองในสังคมล้านนา หากมองในเชิงผังพื้นที่จะพบว่าวัดเชียงมั่นถูกจัดวางอย่างสอดคล้องกับแนวคิดล้านนาโบราณที่ว่า “เมืองต้องมั่น วัดต้องสงบ” พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ถูกแยกออกจากความวุ่นวายของชุมชนตั้งแต่แรกเริ่ม แสดงให้เห็นว่าวัดไม่ได้เป็นเพียงศาสนสถานแต่เป็นหัวใจทางจิตวิญญาณของเมือง แม้ว่าวัดเชียงมั่นจะตั้งอยู่กลางเมืองเก่าและผ่านช่วงเวลาความเปลี่ยนแปลงมานับร้อยปีแต่วัดแห่งนี้ไม่เคยถูกทิ้งร้าง มีพระสงฆ์จำพรรษาต่อเนื่อง ทำให้สายใยของศรัทธาไม่เคยขาดหาย วัดเชียงมั่นจึงไม่ใช่เพียง “วัดเก่า” หากแต่เป็นรากฐานทางจิตใจของเชียงใหม่ตั้งแต่วันแรกของการสร้างเมืองจนถึงปัจจุบัน ที่มาข้อมูลกรมศิลปากร. (2545). ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์.กรมศิลปากร. (2556). วัดสำคัญในจังหวัดเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.ฉัตรทิพย์ นาถสุภา. (2541). ล้านนาในมิติประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สร้างสรรค์.สรัสวดี อ๋องสกุล. (2546). ประวัติศาสตร์ล้านนา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน.สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. (2516). […]

จากการค้าสู่การตั้งถิ่นฐานเชียงใหม่ ถือเป็นหนึ่งจังหวัดที่มีความหลากหลาย จนเรียกได้ว่าเป็นแกงโฮะของทั้งทางด้านสังคม วัฒนธรรม และศาสนา ทั้งศาสนาพุทธ คริสต์ และอิสลาม ต่างอยู่ร่วมกันในสังคมเมืองเชียงใหม่ โดยเฉพาะกลุ่มคนจีนที่มีบทบาทสำคัญที่อยู่คู่กับเมืองเชียงใหม่มาอย่างยาวนาน แล้วคนจีนเหล่านี้เริ่มเข้ามาในเชียงใหม่ตั้งแต่เมื่อไหร่ เป็นคนจีนกลุ่มไหน พวกเขาเหล่านี้เข้ามามีบทบาทสำคัญต่อเมืองเชียงใหม่อย่างไร ย้อนกลับไปในสมัยที่ล้านนายังเป็นอาณาจักรที่มีผู้ปกครองอย่างพระยามังราย ในช่วงเวลานั้นล้านนาเป็นจุดผ่านของกลุ่มพ่อค้าชาวจีนที่ลงมาจากจีนตอนใต้ หรือยูนนาน พ่อค้าจีนกลุ่มนี้เดินทางขนสินค้าลงมาผ่านทางเชียงใหม่ เพื่อเดินทางต่อไปยังท่าเรือขายสินค้าที่พม่าโดยผ่านเขตเมืองระแหง (จ.ตาก ในปัจจุบัน) ตรงจุดนี้เองที่ทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนสินค้าระหว่างชาวล้านนากับพ่อค้าชาวจีน เพื่อไปจุดที่สามารถข้ามไปเมืองท่าสำคัญของพม่า โดยออกทางเมืองระแหง (จ.ตาก ในปัจจุบัน) เพื่อออกสู่พม่า ก่อนเดินทางต่อไปยังท่าสินค้าที่อ่าวเมาะตะมะเพื่อทำการค้าขายสินค้าที่มากับเรือสินค้าทางทะเล เนื่องจากความไม่สงบในประเทศทั้งจากสงครามและภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้น ทำให้คนจีนจำนวนมากจากซัวเถา หรือพื้นที่ใกล้เคียงที่ได้รับผลกระทบ จำใจต้องอพยพจากบ้านเกิดเมืองนอน บางคนได้เป็นขุนนางเก็บภาษีอากร หรือบางคนมีต้นทุนจึงมาเป็นพ่อค้า ส่วนคนที่ไม่มีต้นทุน อพยพมาด้วยคำที่เราคุ้นหูกันอย่าง “เสื่อผืน หมอนใบ” คือชาวจีนที่ไม่มีเงิน แต่มีกำลังกาย พร้อมที่จะเข้ามาทำมาหากินโดยเป็นแรงงานในประเทศไทย เพราะสังคมในอดีตของประไทศไทยนั้นยังคงสงวนอาชีพเกษตรกรไว้ให้เฉพาะคนไทย ทำให้คนจีนที่ไม่มีต้นทุนต้องใช้แรงงานเพื่อแลกเงิน ทั้งการทำงานในโรงเลื้อยไม้ ขุดคลอง ทำงานแบกหาม ฯลฯ เมื่อมีเงินมากพอที่จะตั้งตัวได้ ทำให้เกิดการเลื่อนขั้นจากการลูกจ้างสู่เจ้าของกิจการ ต่างตั้งตัวเป็นพ่อค้า นายห้าง เจ้าของโรงสี โรงบ่อน โรงฝิ่น ฯลฯ นอกจากหัวคิดด้านธุรกิจและความขยันแล้ว […]

“แต่ง-หย้อง” ในสมัยพระราชชายาเจ้าดารารัศมีถือได้ว่าอยู่ในช่วงสมัย รัชกาลที่ 5 ถึง ราชกาลที่ 7 ซึ่งในขณะนั้นล้านนาได้มีการติดต่อกับกรุงเทพฯ ในฐานะประเทศราช ซึ่งยังได้รับอิทธิพลจากต่างประเทศคืออังกฤษซึ่งครอบครองพม่าขณะนั้น และได้เข้ามาติดต่อค้าขายกับเชียงใหม่ ทำให้ได้รับอิทธิพลทางวัฒนธรรมต่างๆ เข้ามาด้วย ทำให้วัฒนธรรมการแต่งกายของล้านนาสมัยนั้นมีการผสมผสานกันไป แต่ส่วนใหญ่ชาวล้านนายังคงยึดรูปแบบการแต่งการประจำท้องถิ่นไว้เป็นเอกลักษณ์ โดยเฉพาะพระราชชายาดารารัศมี ซึ่งท่านเป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญในการเป็นผู้นำการอนุรักษ์วัฒนธรรมการแต่งกายของชาวล้านนาไว้ โดยให้เจ้านาย และเหล่าข้าราชบริพารในวังแต่งกายแบบพื้นเมืองทั้งหมดรวมทั้งพระองค์ท่านด้วย การแต่งกายของชายชายล้านนาแต่ก่อน“นุ่งผ้าต้อย” คือใช้ผ้าฝ้ายทอมือสีพื้น หรือใช้ผ้า “ตาโก้ง” ลายตารางสีดำสลับขาว ทำเป็นผ้านุ่งจับรวมตรงเอว ส่วนชายอีกด้านดึงเหน็บไว้ด้านหลังคล้ายโจงกระเบนไม่ใส่เสื้อ แต่จะใช้ผ้าฝ้ายพาดไหล่ หรือใช้ห่มยามที่อากาศหนาวต่อมา ในสมัยรัชกาลที่ 5 เริ่มนิยมสวมเสื้อและกางเกง ลักษณะเสื้อจะเป็นผ้าฝ้ายคอกลมผ่าหน้าตลอด ผูกเชือก หรืออาจเป็นเสื้อผ่าครึ่งอกติด “ม่ะต่อมหอย 2 เม็ด” (กระดุมหอย) แขนสั้นหรือแขนยาวสีเสื้อจะเป็นสีของเปลือกฝ้าย คือสีขาวตุ่น ๆ บางครั้งจะมีการย้อมคราม ซึ่งเรียกว่า “หม้อห้อม” ส่วนกางเกงจะมีลักษณะกางเกงจีน ซึ่งมีทั้งขาสั้น (ยาวครึ่งหน้าแข้ง) และขายาวถึงข้อเท้า เรียกว่า “เดี่ยวสะดอ” ตัดด้วยผ้าฝ้ายทอมือเช่นกัน รูปแบบการแต่งกายจะเหมือนกันเพียงแต่เจ้านายหรือผู้มีอัน จะกินซึ่งมีฐานะทางเศรษฐกิจดี ก็จะใช้วัสดุที่มีราคาสูงและคุณภาพดีกว่า อาจใช้เส้นใยที่ทอจากต่าง […]